Ασπρόμαυρο, ή έγχρωμο;

   Αρχή με τα δύσκολα!

 

Η ασπρόμαυρη φωτογραφία προσφέρει ξεκάθαρα περισσότερη αφαίρεση από την ορατή πραγματικότητα, παρά η έγχρωμη.

Ως περισσότερο και άμεσα αφαιρετική αλλά μηχανική αποτύπωση, είναι πολύ ποιο κοντά στο νόημα και την αναζήτηση της φωτογραφικής τέχνης.

Άμεσο ξεκαθάρισμα σχετικά το τι εννοώ φωτογραφική τέχνη: είναι η δίχως άλλη ανταμοιβή, πέρα από την αισθητική ικανοποίηση του δημιουργού από την ασχολία και το αποτέλεσμα, και εν μέρει του θεατή από το αποτέλεσμα (τελική φωτογραφία όπως θα βγει από τη μηχανή).

Σχεδόν κάθε ψηφιακή φωτογραφική μηχανή μπορεί να γίνει το τέλειο εργαλείο σε αυτή την αναζήτηση.

Πότε όμως είναι προτιμότερη  η  ρύθμιση για ασπρόμαυρη φωτογραφία; Οι περισσότερες επαγγελματικές χρήσεις της φωτογραφίας σήμερα απαιτούν-επιβάλλουν τη χρήση της έγχρωμης, άρα; Σπάνια θα χρειαστεί να τραβήξουμε ασπρόμαυρες φωτογραφίες για εμπορική χρήση.

 

Τα πρώτα βήματα

Για την ιστορία, το 1839 ανακοινώθηκε επίσημα στο κοινό η εφεύρεση της φωτογραφίας στην Γαλλία. Οι πρώτες «φωτογραφίες» είχαν ήδη ληφθεί από το 1826, ήταν μονόχρωμες, ασπρόμαυρες κοινώς, με λιγοστές διαβαθμίσεις του μαύρου (γκρίζου), δεν είχαν επομένως χρωματική πληροφορία, δεν μπορούσαν να αναπαραχθούν (δαγεροτυπίες).  

Κάθε δαγεροτυπία ήταν μοναδική και μπορούσε να ειδωθεί μόνο κάτω από πολύ μικρή γωνία, κάθετα σχεδόν ως προς το επίπεδο της εικόνας. Ήταν μοναδική λοιπόν στο χώρο και το χρόνο που είναι από τα βασικά χαρακτηριστικά του έργου τέχνης.

Λίγα χρόνια αργότερα, μια μέθοδος γνωστή ως αλμπουμίνα, επέτρεψε την περιορισμένη αναπαραγωγή των Α.Μ. φωτογραφιών (από αρνητικό χαρτί και πάλι σε αρνητικό χαρτί που μας κάνει τελικά θετικό). Θυμάμαι λοιπόν τους φωτογράφους στις μεγάλες πλατείες της Αθήνας, στην Ακρόπολη, στο Θησείο, στο Μοναστηράκι, με τις μεγάλες ξύλινες (μπεζ χρώμα) μηχανές τους που εργαζόντουσαν ακριβώς με αυτή τη τεχνική σκεπασμένοι με τη μαύρη κουκούλα.

Σχεδόν ταυτόχρονα, οι φωτογράφοι χρησιμοποίησαν και τις γυάλινες πλάκες που τις έφτιαχναν επί τόπου (τεχνική υγρό κολλόδιο). Τα πρώτα Α.Μ. φιλμ κατασκευάσθηκαν μαζικά αργότερα (George Eastman στις αρχές του 20ού αιώνα) και αυτά ήτανε αρνητικά, ασπρόμαυρα σε ρολό.

Για την ακρίβεια, είχαν την δυνατότητα να καταγράφουν όλα τα άλλα χρώματα εκτός από το πράσινο και το κόκκινο (ορθοχρωματικό φιλμ), σε τόνους του γκρι.

Το αρνητικό φιλμ έδωσε την δυνατότητα στον άνθρωπο να εκτυπώνει πολλά ανάτυπα από την αρχική φωτογραφία και πάλι με την χρήση του φωτός (φωτογραφική μηχανή για την σύλληψη της φωτογραφίας και εκτυπωτική μηχανή για την εκτύπωση μέσα σε ειδικά διαμορφωμένο σκοτεινό θάλαμο).

Ήταν το φιλμ σε ρολό (1911 από τη Kodak), που οδήγησε σε μια χωρίς προηγούμενο ανάπτυξη την φωτογραφία, την φωτογραφική ιδέα και τη φωτογραφική βιομηχανία, που άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε και μαθαίνουμε για τον κόσμο μας. Ήταν μικρή φορητή φωτογραφική μηχανή και το φιλμ σε ρολό που επέτρεψαν σε κάθε φωτογράφο να μπορεί να πάρει αρκετές λήψεις (ασπρόμαυρες για αρχή) με μια φωτογραφική μηχανή  κρατημένη στο χέρι.

Λίγα χρόνια μετά κατασκευάσθηκε και το παγχρωματικό ασπρόμαυρο φιλμ που «έβλεπε» τώρα το κόκκινο και το πράσινο και τα κατέγραφε σε τόνους γκρίζου (διαφορετική πυκνότητα).

Σχετικά με το χρώμα. Αυτό ήρθε αργότερα στην φωτογραφία και στην ζωή μας. Το πρώτο έγχρωμο φιλμ της AGFA αρνητικό, ήτανε διαθέσιμο για το κοινό μετά το 1933 και το πρώτο έγχρωμο θετικό (slide) παρουσιάσθηκε μετά το 1936.

Μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια, οι περισσότεροι ερασιτέχνες φωτογράφοι φωτογράφιζαν με έγχρωμο φιλμ σε όλες τις αναπτυγμένες οικονομικά χώρες. Η εμπορική όμως χρήση της φωτογραφίας ήταν αυτή που επέβαλε το χρώμα σχεδόν σε όλο το κύκλωμα της βιομηχανίας της εικόνας (έντυπα και διαφήμιση). Το φωτογραφημένο προϊόν έπρεπε να δείχνει όσο γίνεται περισσότερο όπως πραγματικά είναι για να βγει στο κατάλογο και τη διαφήμιση, να γίνει επιθυμητό από το καταναλωτή!

Τα πρώτα 100 χρόνια επομένως της φωτογραφίας ήταν γκρίζα, ασπρόμαυρα, και η μόνη παρέκκλιση ήταν ίσως οι τονιστές χρώματος και η απόχρωση σέπια που έπαιρναν οι φωτογραφίες με το πέρασμα του χρόνου (οξείδωση φυσική με το χρόνο, ή τεχνητή με χημικά)).

Γιατί να φωτογραφίσουμε ασπρόμαυρα εφόσον βλέπουμε 16.000.000 χρώματα; Είναι ένα λογικό και τεχνικό συνάμα ερώτημα.

Ο λόγος που έκανα όλη αυτή την εισαγωγή είναι για να γίνει κατανοητή η αξία της ασπρόμαυρης φωτογραφίας από τους σημερινούς ψηφιακούς φωτογράφους που δεν θα γνωρίσουν ίσως ποτέ το ασπρόμαυρο φιλμ (ειδικά αυτό και την ασπρόμαυρη εκτύπωση σε πραγματικό κι όχι πλαστικό χαρτί). Ομιλώ για τη προσωπική δημιουργία με τη μαγεία της χημείας, εμφάνιση-εκτύπωση και το «άρωμα» και ατμόσφαιρα στο σκοτεινό θάλαμο.

Όλες οι σημαντικές, ιστορικές, καλλιτεχνικές φωτογραφίες που ελήφθησαν στα κρίσιμα χρόνια της αμφισβήτησης της φωτογραφίας ως τέχνη, των καλλιτεχνικών ανησυχιών των πρώτων φωτογράφων, ήταν ασπρόμαυρες.

Η καθιέρωση της φωτογραφικής μηχανής ως του πλέον δημοκρατικού μέσου δημιουργίας εικόνων, η φιλοσοφική αναζήτησης του αν η φωτογραφία είναι τέχνη, ή δεν είναι, έχουν γίνει σε ασπρόμαυρο και τόνους του γκρίζου, ή και σε δυο μόνο τόνους Α/Μ (Kodalith). Αλλά και αργότερα ακόμη, μετά την μαζική χρήση του έγχρωμου αρνητικού και του κατά πολύ πιστότερου χρωματικά θετικού (φιλμ - slide), πολλοί φωτογράφοι συνέχισαν να φωτογραφίζουν επιλέγοντας με φαντασία και γνώση το άσπρο-μαύρο. Το αποτέλεσμα είναι πολλές, αν όχι οι περισσότερες φωτογραφίες που βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές, ή σε μουσεία, να είναι ασπρόμαυρες.

Η παγκόσμια κοινότητα και η παραγωγή καλλιτεχνικών και αναμνηστικών φωτογραφιών αποδέχθηκε και γνώρισε έτσι την φωτογραφία αρχής γενομένης από την ασπρόμαυρη. Αλλά και σήμερα, φωτογραφίες και κινηματογραφικές ταινίες γίνονται σε τόνους του γκρίζου, όχι από έλλειψη υλικού, ή οικονομίας, όπως χωρίς ανάλογη παιδεία θα μπορούσε να πει κανείς, αλλά λόγο της προηγούμενης γνώσης και σοφίας που έχει καταγραφεί σχετικά με την επιστήμη και τη τέχνη της φωτογραφίας.

Και δεν είναι θέμα συντηρητισμού, οπισθοδρόμησης, απόρριψης των δυνατοτήτων της τεχνολογίας, ιδιοτροπίας αν θέλετε του φωτογράφου. Αλλά είναι θέμα της πλέον ώριμης - συνειδητής επιλογής η χρήση της ασπρόμαυρης φωτογραφίας. Ο δημιουργός που κρύβει μέσα του ο κάθε φωτογράφος (που σπάνια είναι ένας απλός χρήστης φωτογραφικής μηχανής κατά τους εμπόρους και τους διαφημιστές), σε όποιο επίπεδο φωτογραφικής γνώσης κι αν έχει φθάσει, θέλει να βάζει αυστηρά όρια, πλαίσια και κανόνες για να κινηθεί μετά μέσα σε αυτά ελεύθερα.

Ασπρόμαυρο, εδώ και τώρα.

Στην εποχή της έγχρωμης ψηφιακής φωτογραφίας, θα περίμενε κανείς να σταματήσει να φωτογραφίζει ο κόσμος  ασπρόμαυρα. Δεν κατανοεί ίσως ο περισσότερος κόσμος γιατί να αφήσει την ευκολία και να προσπαθεί να δει ασπρόμαυρη την φωτογραφημένη πραγματικότητα.

 Γιατί να οραματιστεί το αποτέλεσμα, γιατί να φανταστεί ασπρόμαυρα εφόσον βλέπει έγχρωμη και έτοιμη τη φωτογραφία του στην οθόνη της μηχανής, ή του τηλεφώνου; Γιατί να βάλει εξ αρχής ακόμη μια δυσκολία στην απόλαυσή του, αυτή της άμεσης, εύκολης φωτογράφησης μετά από τόσα χρόνια;

Βλέπουμε πως η ασπρόμαυρη φωτογραφία επιβιώνει, επανέρχεται τακτικά σε εκδόσεις και φωτογραφικές εκθέσεις και αυτό συμβαίνει όχι με ένα, αλλά με πολλούς τρόπους.

Έρχονται στιγμές που ο καθένας θέλει να απαλλαγεί από το χρώμα και τα διαφορετικά απατηλά μήκη κύματος, και θα προσπαθήσει να δει «μόνο το φως των πραγμάτων». Πως δηλαδή επηρεάζει ο φωτισμός τους όγκους, τα σχήματα τα αντικείμενα, τα πρόσωπα, το τοπίο, την υφή. Η ασπρόμαυρη φωτογραφία, προκαλεί την φαντασία μας, όπως ένα απλό αντικείμενο προκαλεί το μικρό παιδί να παίξει και να καλύψει με την φαντασία του όσα δεν του παρέχει ακόμη και το ακριβότερο παιχνίδι που θα του χαρίσουμε. 

Ψηφιακή φωτογραφική μηχανή: γνωστή, ή άγνωστη;

Η σημερινή ψηφιακή φωτογραφική μηχανή, είναι μετά τις πρώτες μηχανές χειρός και το φιλμ σε ρολό, η πρώτη τεράστιας σημασίας συσκευή που αποτελεί το σημαντικότερο βοήθημα για κάθε φωτογράφο όχι μόνο γιατί του επιτρέπει να παίρνει περισσότερες φωτογραφίες χωρίς κόστος και να τις βλέπει άμεσα, αλλά και γιατί υποστηρίζει την ασπρόμαυρη φωτογραφία με ένα τρόπο μοναδικό, άμεσο, πρωτόγνωρο και δημιουργικό. Για εμένα και μερικούς ακόμη αιθεροβάμονες, η φωτογραφία παραμένει αυτή με την οποία ξεκίνησα, δηλαδή η ασπρόμαυρη. Καμιά φορά, ως κοινός θνητός, βγάζω και καμιά έγχρωμη, έτσι για να μη με πουν υποχόνδριο - γραφικό! Ωστόσο αν δεν είχε διατηρηθεί στις καλές ψηφιακές φωτογραφικές μηχανές η δυνατότητα για καθαρά ασπρόμαυρες λήψεις εξ αρχής, δεν θα άφηνα ποτέ το φιλμ! Οι άλλες δυνατότητες, πέρα από την αντιστάθμιση έκθεσης και τις επιλογές που διέθεταν οι μηχανές για φιλμ, δεν με ενδιαφέρουν.

Οι ψηφιακοί δρόμοι προς την ασπρόμαυρη φωτογραφία

Οι περισσότερες ψηφιακές φωτογραφικές μηχανές δίνουν την δυνατότητα να επιλέξει εξ αρχής ο φωτογράφος το είδος της φωτογραφίας που θέλει να πάρει: έγχρωμη, ή ασπρόμαυρη; Κι όχι μόνον αλλά:

Στη συνέχεια για την ασπρόμαυρη, συχνά δίνεται η δυνατότητα για: 1) τονισμένη ως σέπια (που σπάνια θα μας πείσει), 2) πλούσια διαβάθμιση γκρίζων, 3) ή, υψηλή αντίθεση, 4) ποιο σκοτεινή, 5) εξαϋλωμένη (φωτεινή) και 6) επιλογή σημαντικών φίλτρων που έχουν επιζήσει από την εποχή του ασπρόμαυρου φιλμ (κίτρινο, πορτοκαλί κόκκινο, και ουδέτερης πυκνότητας), ανάλογα με το σκεπτικό του κατασκευαστή (βιβλίο οδηγιών).

Επιλέγοντας την ασπρόμαυρη φωτογράφηση και με σκόπευση αποκλειστικά από την έγχρωμη οθόνη, που έχουν όλες οι ψηφιακές φωτογραφικές, (εκτός από τις πολύ φθηνές και ανάξιες λόγου), μπορεί ο φωτογράφος να δει άμεσα στη οθόνη της ψηφιακής φωτογραφικής , σε πραγματικό χρόνο, το θέμα του ασπρόμαυρο και να ρυθμίσει δημιουργικά τη φωτεινότητα κι όλα τα άλλα.

 Αυτό, χωρίς καμιά διάθεση υπερβολής, είναι απλά, θαυμάσιο, γιατί μπορεί άμεσα να κρίνει ο καθένας αν «λέει» κάτι η «μαυρόασπρη» πλευρά της πραγματικότητας, ή αν είναι προτιμότερη η έγχρωμη, που την βλέπει έτσι κι αλλιώς με τα μάτια του. Με λίγα λόγια, επιλέγοντας την ασπρόμαυρη – υπερβατική -αφαιρετική φωτογραφική πραγματικότητα, μπορούμε και την βλέπουμε άμεσα στην μικρή μας οθόνη. Δεν χρειάζεται ούτε να υποθέσουμε, ούτε να συμπεράνουμε, ούτε να χάσουμε τις επί πλέον αφαιρετικές δυνατότητες που μας προσφέρει η ψηφιακή φωτογραφική μηχανή και η απόρριψη του χρώματος. Με την ασπρόμαυρη δυνατότητα ψηφιακής φωτογράφησης σε πραγματικό χρόνο, μπαίνουμε ξανά σε ένα μονοπάτι που κόντευε για τον πολύ κόσμο  να χαθεί κάτω από το πληθωρικό χρώμα.

Παλιά, ο φωτογράφος έπρεπε να κατέχει πολύ καλά αυτό που ο μεγάλος δάσκαλος του ασπρόμαυρου Άνσελ Άνταμς, ονόμασε «φωτογραφική όραση», για να μπορεί να οραματισθεί, να φαντασθεί την έγχρωμη πραγματικότητα φωτογραφημένη ως ασπρόμαυρη, τη δική του δηλαδή ερμηνεία και απόφαση για τη φωτογράφηση. Σήμερα, ο καθένας (σχεδόν) μπορεί να πάρει μια γεύση από ασπρόμαυρη φωτογραφία απλά και εύκολα. Μπορεί να δει σε πραγματικό χρόνο ασπρόμαυρα, και αυτό είναι πρωτόγνωρο. Η πραγματικότητα θα είναι πάντα μπροστά στα μάτια έγχρωμη, ή, έτοιμη προς φωτογράφηση ασπρόμαυρη στην μικρή έγχρωμη οθόνη της ψηφιακής του φωτογραφικής. Ακόμη και μια μικρή ψηφιακή των 100-300 Ευρώ ίσως μπορεί να το κάνει αυτό, αρκεί να είναι κόμπακτ, γιατί μόνον αυτές προσφέρουν άμεση θέαση του προς φωτογράφηση θέματος από την έγχρωμη οθόνη. Με τις ψηφιακές ρεφλέξ (οπτικό σκόπευτρο), αυτό δεν γίνεται καθώς βλέπουμε μια φωτογραφία στην οθόνη μόνο μετά την λήψη της. Εκτός βέβαια κι αν έχουμε μηχανή με τη δυνατότητα live view (ζωντανή –άμεση θέαση από την οθόνη).

Δεν γνωρίζω αν μπορεί μια mirror less να επιστρέψει ασπρόμαυρη σκόπευση στο ηλεκτρονικό σκόπευτρο καθώς δεν έχω και δεν σκοπεύω να αποκτήσω μηχανή αυτού του τύπου. Λογικά πρέπει να γίνεται εφόσον το σκόπευτρο αυτό είναι ηλεκτρονικό. Μπορεί όμως σίγουρα  να φέρει στην οθόνη της το αποτέλεσμα της ασπρόμαυρης επιλογής μετά τη λήψη.

Όπως και να έχει όμως, πρέπει να γνωρίζει ο φωτογράφος όλα τα προγράμματα και τις ειδικές ρυθμίσεις της μηχανής του, όλες τις δυνατότητες,  να έχει ελέγξει τα φωτογραφικά αποτελέσματα για κάθε αλλαγή, να έχει τυπώσει, ή ελέγξει τις φωτογραφίες του σε μια καλή οθόνη, να γνωρίζει κι όχι να μαντεύει το αποτέλεσμα των επιλογών του από τη στιγμή που θα οραματιστεί τη «μεγάλη του φωτογραφία» από την οποία τον χωρίζει μόλις ένα κλικ, αν όλα πάνε καλά. Εκτός από τη τύχη, όλα τα άλλα είναι θέμα ελέγχου, τέχνης και τεχνικής, ειδικά στο ασπρόμαυρο όπου κρύβεται ο θρίαμβος, ή μια ακόμη παταγώδης αποτυχία.  

Και για το χρώμα; ούτε λόγος να γίνεται;

Θα αναρωτηθείτε ίσως, μόνο η ασπρόμαυρη φωτογραφία είναι  αξιόλογη; Μα και βέβαια όχι. Για να φθάσουμε σε μια αξιόλογη φωτογραφία, δεν είναι υπάρχει καμιά συνταγή του τύπου «πώς να φτιάξουμε σπανακόπιτα». Όμως η λογική λέει, πως αν αυτό που βλέπω έγχρωμο με τα μάτια μου είναι όμορφο, τότε το καλλίτερο που θα πετύχω με μια έγχρωμη φωτογραφία θα είναι η αντιγραφή της όμορφης πραγματικότητας. Μια όμορφη, σωστή τεχνικά φωτογραφία της όμορφης πραγματικότητας δηλαδή. Από τέτοιες φωτογραφίες είναι γεμάτες οι ιστοσελίδες του διαδικτύου, τόσο που δεν κινούν το ενδιαφέρον. Δεν θα πρέπει να περιμένουμε ούτε υπέρβαση, ούτε κάτι καλλιτεχνικό, αφού η πραγματικότητα και η αντιγραφή της, δεν μπορεί να έχουν σχέση με την ανθρώπινη δημιουργία. Ωστόσο, υπάρχουν άνθρωποι που αρκούνται στο να συλλάβουν αυτό που βλέπουν, όπως το βλέπουν και είναι δικαίωμά τους, και είναι υπερήφανοι όταν το καταφέρνουν! Αλλά αυτό είναι τέχνη? Για καλή φωτοτυπία μου ομοιάζει.

 Η αντιγραφή δεν είναι τέχνη. Η ανθρώπινη όμως, προσωπική ματιά είναι. Αντιγράφοντας την φύση τι απομένει από την φωτογραφία; Απομένει ίσως η προσωπική επιλογή, η απόρριψη του χρώματος, η αλλαγή γωνίας και φωτισμού, γιατί το θέμα είναι πάντα εκεί, μπροστά μας. Κυνηγώντας το χρώμα, ξεχάσαμε το μαγικό φως! Μας προκαλεί και μας περιμένει το φως, αλλά όχι για πολύ. Πρέπει να δοκιμάσουμε επομένως όλα όσα μας προσφέρει η ψηφιακή φωτογραφική και συνήθως, η ασπρόμαυρη λήψη μας οδηγεί κάπου αλλού, πέρα από το ορατό. Είστε έτοιμοι για αυτό?

Λύσεις και προτάσεις για όσους αμφιβάλλουν και έχουν την δική τους άποψη περί φωτογραφικής τέχνης,  μας προσφέρει απλόχερα η ψηφιακή τεχνολογία με τις παρακάτω δυνατότητες.

PC και λογισμικό.  Η δεύτερη ευκαιρία μας

Αν δεν κατανοούμε το προηγούμενο κείμενο, αν δεν πιστεύουμε στις δυνατότητες του ασπρόμαυρου, αν έχουμε μάθει να τα βλέπουμε όλα με χρώμα, τότε υπάρχει και η «μαυρόασπρη» λύση, αυτή του PC. Είναι λίγο ερμαφρόδιτη, αλλά μπορεί να λειτουργήσει με όσες φωτογραφίες έχουμε ήδη λάβει εκμεταλλευόμενοι τις 16.000.000 χρωματικές διαβαθμίσεις του RGB (κόκκινο –πράσινο -μπλε) του αισθητήρα της ψηφιακής μας φωτογραφικής μηχανής. Μπορεί δηλαδή ο φωτογράφος να απορρίψει απαλλαγεί από το χρώμα μιας ψηφιακής φωτογραφίας σχετικά εύκολα. Αλλά όσες λίγες φορές το έκανα, ήταν λύση ανάγκης και δεν μου άρεσε διόλου. Αν τώρα υπάρχει ένα καλό λογισμικό και η ψηφιακή ρυθμιστεί να καταγράφει αρχεία σε μορφή RAW, τότε όλα μπορούν να συμβούν με τη βοήθεια του υπολογιστή, με καλή διάθεση και διαθέσιμο χρόνο μπροστά σε καλή οθόνη και με κατάλληλο λογισμικό = κόστος για όλα αυτά.

Ας υποθέσουμε λοιπόν πως φωτογραφίζουμε παντού και πάντα μόνο τις έγχρωμες πραγματικότητες - φωτογραφίες για τους δικούς μας λόγους. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε εκ του ασφαλούς με τα ψηφιακά φωτογραφικά αρχεία, είναι να τους αφαιρέσουμε την πληροφορία για το χρώμα (κορεσμός χρώματος) και να δούμε στην συνέχεια στην οθόνη του PC αν αξίζει τον κόπο, ή όχι η ασπρόμαυρη  εκδοχή. Μπορούμε να παρατηρήσουμε με την ησυχία μας εκ του ασφαλούς και όχι κάτω από την πίεση της φωτογράφησης,  αν μας πάει κάπου αλλού η ίδια φωτογραφία όταν θα γίνει ασπρόμαυρη, αν εξάπτει την φαντασία μας, ή αν μας αφήνει αδιάφορους. Όμως σίγουρα έχουμε χάσει την αμεσότητα της λήψης, της διαφορετικής ίσως σύνθεσης του φωτισμού και της αφαίρεσης. Οι φωτογραφικές ευκαιρίες έρχονται μόνο μια φορά και είναι πολύ ωραίο να τις ζεις άμεσα, αλλά μέσα από το σκόπευτρο. Από την άλλη, αν δεν υπάρξει επιλογή απόρριψης του χρώματος από την αρχή, έχουμε όλο τον χρόνο να αποφασίσουμε εκ των υστέρων για την μορφή της φωτογραφίας. Ο Κορεσμός μπορεί να επαναφέρει τα χρώματα όπως ήταν αρχικά, ή να βελτιώσει κατά πως θέλουμε.

Προσοχή όμως, αν επιλέξουμε την ασπρόμαυρη φωτογράφηση πλήρους τονικότητας, ή αυξημένης αντίθεσης, η σέπιας, η πληροφορία χρώματος δεν θα βρεθεί ξανά μετά τη λήψη, γιατί ποτέ δεν υπήρξε. Καταλαβαίνει λοιπόν πόσο σημαντική απόφαση είναι η επιλογή ρύθμισης για ασπρόμαυρες ψηφιακές λήψεις εξ αρχής.

Υπάρχει όπως και να το δούμε ένα πρόβλημα που πρέπει να το λύσουμε, ή να το μεταθέσουμε αν φοβόμαστε λόγο απειρίας. Αξίζει να σας πω ίσως πως έχω πάρει πολλές ασπρόμαυρες φωτογραφίες με ψηφιακή φωτογραφική μηχανή και πως δεν υπάρχει καμιά σύγκριση της απόλαυσης και της επιτυχίας με αυτές που γύρισα σε ασπρόμαυρο μέσα από το PC. Δεν είναι ίδια η αίσθηση, με τίποτα. Επομένως, ή  θα επιλέξουμε, α) την ασπρόμαυρη φωτογράφηση βλέποντας άμεσα στην οθόνη το αποτέλεσμα, ή β) θα φωτογραφήσουμε έγχρωμα και θα μετατρέψουμε την φωτογραφία σε ασπρόμαυρη αργότερα στο PC. Η αίσθηση όμως της θυσίας και της δημιουργικής επιλογής θα έχει χαθεί στη δεύτερη επιλογή (PC).

Να σημειώσουμε πως η ψηφιακή φωτογραφική μηχανή αποθηκεύει τις φωτογραφίες με πληροφορία RGB σε όλες τις περιπτώσεις και έτσι δεν θα έχουμε σημαντικό όφελος σε αποθηκευτικό χώρο αν επιλέξουμε την ασπρόμαυρη λήψη, ωστόσο δεν θα υπάρχει η πληροφορία για το χρώμα.

Συχνά όμως οι ασπρόμαυρες λήψεις δείχνουν περισσότερη πληροφορία και ευκρίνεια καθώς τα όλα εικονοστοιχεία της μήτρας (GRGB) συνθέτουν μια φωτογραφία σε τόνους γκρίζου. 

Αντίθετα, αν μετατρέψουμε την έγχρωμη ψηφιακή φωτογραφία σε ασπρόμαυρη εκδοχή στο PC, τότε το αρχείο θα καταλάβει περίπου το 1/3 του αρχικού μεγέθους. Το να μετατρέψουμε τις έγχρωμες ψηφιακές φωτογραφίες σε ασπρόμαυρες στον υπολογιστή μας είναι αρκετά απλό, χρειαζόμαστε μόνο το λογισμικό διαχείρισης και διορθώματος των φωτογραφιών που συνήθως συνοδεύει τις καλές ψηφιακές φωτογραφικές στην συσκευασία. Διαφορετικά θα βρούμε στην αγορά λογισμικό που θα κάνει την δουλειά μας. Με την χρήση του λογισμικού, μας δίνονται οι παρακάτω δυνατότητες:

να μετατρέψουμε το αρχείο σε ασπρόμαυρο αλλάζοντας το βάθος χρώματος σε 256 τόνους του γκρίζου. Προσοχή όμως, μετά την αποθήκευση του νέου αρχείου, αυτή η αλλαγή είναι μη αναστρέψιμη. Δηλαδή αν δεν σώσουμε την φωτογραφία με νέο όνομα, θα χάσουμε για πάντα την δυνατότητα να την ξαναδούμε έγχρωμη αφού το αρχικό αρχείο αντικαθίσταται από το τροποποιημένο. Η φωτογραφία μας παύει να έχει πληροφορία RGB και εκατομμύρια χρώματα, και γίνεται grayscale με 256 διαβαθμίσεις του γκρίζου αποκτώντας το 1/3 του αρχικού μήκους του αρχείου.

να μειώσουμε τον κορεσμό του χρώματος μέχρι και την πλήρη απουσία του. Αν σώσουμε την νέα φωτογραφία σε εφεδρικό αρχείο, μπορούμε να επαναφέρουμε το χρώμα και πάλι, καθώς δεν χάνεται η πληροφορία RGB.

να αλλάξουμε τις καμπύλες των χρωμάτων μειώνοντας τις αξίες, αλλά αν αποτύχουμε και δεν μας ικανοποιεί η ασπρόμαυρη φωτογραφία, θα δυσκολευθούμε να την επαναφέρουμε στην αρχική φυσική της κατάσταση, αν και η πληροφορία RGB (κόκκινο – πράσινο - μπλε) δεν θα χαθεί.

μπορούμε να προχωρήσουμε και σε περαιτέρω μείωση των διαβαθμίσεων της τονικότητας του γκρι, σε 16, 8, 4 και 2 τόνους μόνο. Όμως οι φωτογραφίες που θα προκύψουν χρειάζονται προχωρημένες φωτογραφικές αντιλήψεις, θα είναι εξαιρετικά αφαιρετικές και θα ήταν καλά κάθε νέα φωτογραφία που θα προκύπτει να αποθηκεύεται με νέο όνομα, καλού-κακού. Και αυτή η διαδικασία είναι μη αναστρέψιμη και θα πρέπει να εξασφαλίσουμε την αρχική μας λήψη αλλάζοντας το όνομα του αρχείου.

πρέπει ωστόσο να προσέξουμε πως άλλο πράγμα είναι η ισόποση μετατροπή όλης της πληροφορίας του φάσματος RGB σε 256 διαβαθμίσεις του γκρίζου, όπου αυτό που απομένει είναι το φως, και είναι άλλο πράγμα η οποιαδήποτε επιλεκτική αλλαγή του κορεσμού των χρωμάτων που θα οδηγήσει στην απώλεια ενός χρώματος καθώς εδώ αλλοιώνεται με τρόπο ανέλπιστο και απρόβλεπτο αυτό που λέμε φως σε κάθε κανάλι χρώματος χωριστά. Για παράδειγμα αυξάνοντας το πράσινο μιας έγχρωμης φωτογραφίας, μας δίνει την αίσθηση η φωτογραφία πως είναι ποιο φωτεινή. Δοκιμάστε το. Θα πρέπει επομένως να πειραματισθείτε με όλες τις δυνατότητες γιατί όπως είπαμε «δεν υπάρχει μαγική συνταγή για ένα άρτιο-δημιουργικό αποτέλεσμα» και να θυμάστε να σώζετε τις όποιες αλλαγές στην δομή της φωτογραφίας σε καινούριο αρχείο γιατί πολλές από αυτές είναι μη αναστρέψιμες. Θυμάμαι, παλιότερα, όταν φωτογραφίζαμε με ασπρόμαυρο φιλμ μέσα σε δάσος, ή θέματα με πράσινες κυρίως αποχρώσεις, χρησιμοποιούσαμε ένα πράσινο φίλτρο για να δώσουμε όγκο και φωτεινότητα στις φωτογραφίες μας. Η φωτογραφία έβγαινε ποιο ανάγλυφη και φωτεινή, ωστόσο το φως ερχότανε από την ίδια κατεύθυνση και αυτή είναι η μαγεία, να βλέπουμε τους όγκους. Το χρώμα ξεγελάει το μάτι και μας κάνει να μπερδεύουμε την φωτεινότητα με την προέλευση-κατεύθυνση του φωτός.

Μπορείτε επίσης, με βάση όσα είπαμε, να πειράξετε τα αδύναμα χρώματα, συνήθως γαλάζιοι ξεπλυμένοι ουρανοί, να τονίσετε και να αυξήσετε τον κορεσμό των χρωμάτων επιλεκτικά από τις καμπύλες χρώματος και να μετατρέψετε αυτήν την έγχρωμη φωτογραφία στο τέλος σε ασπρόμαυρη. Ίσως να διαπιστώσετε αφύσικη συμπεριφορά, αλλά αν δεν δοκιμάστε ποτέ δεν θα μάθετε τις δυνατότητες της ψηφιακής τεχνολογίας που είναι σχεδόν απεριόριστες.

Που κρύβεται η διαφορά

Ότι κι αν κάνετε με τον υπολογιστή, να θυμάστε, πως ποτέ το αποτέλεσμα δεν θα δώσει την ίδια ασπρόμαυρη φωτογραφία σε καμιά από όλες τις περιπτώσεις. Και επίσης, η ασπρόμαυρη φωτογραφία που θα πάρετε με την ψηφιακή σας φωτογραφική με την επιλογή για ασπρόμαυρη φωτογράφηση, και αυτή θα διαφέρει από αυτές που θα μετατρέψετε γιατί δεν υπάρχει ένας μόνον τρόπος μετατροπής του χρώματος σε τόνους του γκρι. Όμως, η επιλογή της ασπρόμαυρης φωτογράφησης σε πραγματικό χρόνο, θα σας δώσει την ποιο φυσική ασπρόμαυρη εκδοχή της φωτογραφημένης πραγματικότητας. Το ότι όλοι σχεδόν οι κατασκευαστές ψηφιακών φωτογραφικών μηχανών επιλέγουν να προσφέρουν ως δυνατότητα και την άμεση λήψη σε ασπρόμαυρο σαν να μην υπάρχει χρώμα γύρω μας, δείχνει πόσο σημαντικό είναι να μπορεί ο κάθε φωτογράφος να γνωρίσει την ασπρόμαυρη-ηρωική εποχή και να μπορεί να βάλλει και αυτός το δικό του λιθαράκι με τις δικές του φωτογραφίες. Γιατί είναι αδύνατο σε μια σκάλα που θα βρούμε μπροστά μας, να πατήσουμε σε όποιο σκαλί θελήσουμε χωρίς να περάσουμε όλα τα προηγούμενα.

Υπάρχουν πολλά βιβλία, μονογραφίες και μια φωτογραφική ιστορία γεμάτη από άσπρο-μαύρο. Το χρώμα έχει λίγα χρόνια που έγινε διαθέσιμο όσο για την ψηφιακή φωτογραφία, πραγματικά ανοίγει νέους δρόμους και νέες δυνατότητες, αρκεί να ασχοληθούν οι φωτογράφοι με τον ίδιο ζήλο που είχαν και τα πρώτα χρόνια των μεγάλων σχολών και των μεγάλων αμφισβητήσεων. Προς το παρόν, δοκιμάστε να φωτογραφίσετε και ασπρόμαυρα ειδικά όταν έχει βαριά συννεφιά, η σε συνθήκες χαμηλού φωτισμού όπου το χρώμα περιορίζεται αισθητά εφόσον είναι προϊόν ανάκλασης του υπάρχοντος φωτός. Γεγονός είναι επίσης πως σημαντικά πράγματα-φωτογραφικές ευκαιρίες, συμβαίνουν σε χώρους όπου ο φωτισμός είναι ελάχιστα Lux, κάτω από 25 ίσως. Εδώ δεν βλέπουμε πραγματικό χρώμα, αλλά συμπεραίνουμε βλέποντας τις ελάχιστες ανακλάσεις και συμπληρώνουμε με τον εγκέφαλο την πληροφορία με βάση τις χρωματικές μας εμπειρίες. Για όλους σχεδόν τους ψηφιακούς αισθητήρες, κάτω από τα 25 Lux η δυνατότητα καταγραφής των χρωματικών διαφορών περιορίζεται δραματικά και αυξάνει ο ψηφιακός θόρυβος. Η ασπρόμαυρη λήψη φωτογραφιών όμως, ακόμη και με τόσο χαμηλούς φωτισμούς, μπορεί να λειτουργήσει με θαυμάσια καλλιτεχνικά κυρίως αποτελέσματα, γιατί το φως έχει ακόμη υφή (σκληρό-μαλακό) και προέλευση (γωνία πρόσπτωσης), που είναι  βασικές ιδιότητες για την φωτογραφία  και δεν είναι απαραίτητο να έχει πάντα μεγάλη ισχύ σε Lux και την σωστή θερμοκρασία σε Kelvin για την ανάλογη ρύθμιση του αισθητήρα. Η ασπρόμαυρη φωτογράφηση αποδίδει και στις πλέον αντίξοες φωτιστικές συνθήκες. Φωτογραφίζοντας ασπρόμαυρα, ακόμη κι αν δεν πετύχετε κάτι αξιόλογο, θα μπείτε στο νόημα της χρυσής εποχής της φωτογραφίας και θα κατανοήσετε πως «φως, δεν σημαίνει μόνο μήκος κύματος». Ελάτε λοιπόν στον μαγικό-φανταστικό κόσμο της ασπρόμαυρης φωτογραφίας, και ανακαλύψτε τα κρυμμένα μυστικά και τις δυνατότητες της ψηφιακής σας φωτογραφικής.

Προσωπικά, σπάνια επιλέγω την αλλαγή από έγχρωμη, σε ασπρόμαυρη λήψη στο PC, και φυσικά δεν το προτείνω. Αντίθετα επιλέγω εξ αρχής μια ψηφιακή με πολύ καλή απόδοση στην ρύθμιση για ασπρόμαυρη φωτογράφηση, με δυνατότητα επιλογής φίλτρων για ασπρόμαυρη φωτογράφιση (Y, O, R, ND, G) και επιλογές για αντίθεση και εξομάλυνση φωτισμού HDR). Η αλήθεια είναι πως κάποιοι κατασκευαστές δεν έχουν χάσει εντελώς τη πίστη τους στο Α.Μ. Έχουν εφοδιάσει κάποια μοντέλα τους με πλούσιες ρυθμίσεις για ασπρόμαυρη φωτογράφιση που μας επιστρέφει στην ηρωική- παλιά-καλή εποχή.

Πότε επιλέγουμε Α.Μ. φωτογράφηση;  Όταν το φως είναι κόντρα στο φακό, όταν το φως απλά δείχνει τα χρώματα όπως είναι, όταν υπάρχει ελάχιστος φωτισμός που έτσι κι αλλιώς δεν μας βοηθάει να ξεχωρίσουμε τα χρώματα, όταν είναι καλοκαίρι κι ο ήλιος είναι εντελώς από πάνω μας, όταν το υπάρχον φως μπερδεύει τις σκιές και τα χρώματα, όταν θέλουμε τη μέγιστη δυνατή μετουσίωση της ορατής πραγματικότητας. Στο Α.Μ. φωτογραφίζουμε το φως.

Πότε επιλέγουμε την έγχρωμη φωτογράφηση;

Όταν τα χρώματα είναι πολύ όμορφα, αντίθετα, αρμονικά, πολύ πρωί, απόγευμα, ανατολή, δύση, ιδιαίτερες ατμοσφαιρικές συνθήκες,  βράδυ με τεχνητούς φωτισμούς και πολλά χρώματα, στις φωτογραφίες ντοκουμέντου, δείγματα προϊόντων, πίνακες κλπ. Στο έγχρωμο φωτογραφίζουμε το χρώμα!

Για το τέλος, έχω να πω ότι προτιμώ εξ αρχής να οραματίζομαι και να φωτογραφίζω με ασπρόμαυρη ρύθμιση. Όταν απαλλαγώ από το χρώμα που βλέπω, απολαμβάνω το θαύμα και το μεγαλείο του φωτός που μου αποκαλύπτεται πλουσιοπάροχα και αισθάνομαι υπέροχα.

 

Γιάννης Γλυνός