Lighttraps: φωτογραφίες να δουν τα μάτια μας

Πως και γιατί κρίνουμε αν μια φωτογραφία είναι καλή,
Κατάταξη και αξιολόγηση φωτογραφιών

Αρχικά, ως ένα μικρό κέντρο του κόσμου που είμαι σκέφτομαι και παρατηρώ, μπορώ ίσως να προσδιορίσω το πως με επηρεάζει η φωτογράφηση, και πως το αποτέλεσμα, δηλαδή η τελική φωτογραφία. Διακρίνω σίγουρα εγκεφαλική και συναισθηματική δραστηριότητα, ικανοποίηση, απόλαυση όταν φωτογραφίζω, που είναι διαφορετική όταν διαχειρίζομαι τυπωμένες-αναρτημένες φωτογραφίες, ασχέτως του ποιος τις έχει τραβήξει. Τελικά, όλες οι φωτογραφίες αποκτούν αυτονομία και προσωπικότητα, ακολουθούν τη δική τους πορεία προς τη λήθη.

Το έτος κατά το οποίο άρχισα να ασχολούμαι με τη φωτογραφία ήτανε σημαδιακό. Τα διαθέσιμα μέσα, και το βάθος χρόνου (πέρασαν 50 χρόνια νομίζω) άλλαξαν πολλά στη φωτογραφία. Από το 1967-68, αλλάζει συνεχώς το πώς με εξιτάρει η ασχολία με τη φωτογραφία, τα θέματα που με απασχολούν, οι τεχνικές, οι ψηφιακές τεχνολογίες, οι θεωρίες, οι έρευνες, δοκιμές, φιλοσοφικά ερωτήματα, αμφιβολίες, ιστορία της φωτογραφίας, βιβλία, και τέλος οι εφαρμογές της φωτογραφίας.

Αλλάζει επίσης και το πόσο μακριά βλέπω-ατενίζω-οραματίζομαι και με ποια διαφορετικά κριτήρια επιλέγω τα θέματα, όταν φωτογραφίζω. Θέλω να πιστεύω ότι βελτιώνομαι, αλλά μέχρι πότε;

Αυτό που παραμένει σταθερό είναι ότι απολαμβάνω το ίδιο έντονα τη σκόπευση, τη σύνθεση, το όραμα και τη διαδικασία όλα αυτά τα χρόνια.

Ίσως έχει σημασία πως ποτέ δεν μπόρεσα να κολλήσω και να φωτογραφίζω μόνο ένα θέμα, αν και συχνά μου αρέσει να εξαντλώ ένα θέμα που μου αρέσει ακόμη κι αν χρειαστεί να επανέλθω όσες φορές χρειαστεί, και με όποιες συνθήκες απαιτηθεί. Αυτό το ονομάζουμε κόλλημα.

Με αφορμή το θέμα (ορατή πραγματικότητα) και ότι κρατάω μηχανή, βλέπω ολόγυρα, προς κάθε σημείο του ορίζοντα αναζητώντας το φως που διαφέρει και αναδεικνύει διαφορετικά θέματα. Αν κοιτάζει κανείς μόνο μπροστά (σαν άλογο με παρωπίδες), ποτέ του δεν θα αντιληφθεί τι τον περιβάλλει με την ευρύτερη έννοια.

Και να μια λέξη που ακούγεται «ήπια, με μαλακό ήχο που βγάζει το γράμμα Φ» αλλά με απρόσμενη - ευπρόσδεκτη δύναμη: ΦΩΣ!

Και πάνω από όλα τα φώτα, είναι το «μαγικό φως».

Αναζητώ με το σκόπευτρο το φως, τα σχήματα που δημιουργεί, το θέμα που αναδεικνύει, την ατμόσφαιρα, τις φόρμες, τις αναλογίες, την αίσθηση, το φανερό κι όμως κρυφό.

Αναζητώ σήμερα το φως ακόμη και δίχως τη φωτογραφική μηχανή, έμαθα να βλέπω διαφορετικά χάρη στη φωτογραφία! Καμιά φορά, αυτό με τρομάζει!

Φωτογραφία = γραφή με το φως, γραφή φωτός. Αυτού του φωτός που δίχως τη σκιά θα ήταν ανύπαρκτο. Φως και σκιά λοιπόν = ασπρόμαυρη φωτογραφία!

Επιλέγω κατά κύριο και πρώτο λόγο την ασπρόμαυρη φωτογραφία που καταγράφει το φως δίχως να ανακατεύει σε αυτό το παραπλανητικό χρώμα. Δύσκολα θα γλυτώσει ο φωτογράφος από το χρώμα.

Το ασπρόμαυρο ως επιλογή, είναι θέμα πειθαρχίας, μινιμαλισμού, αυστηρότητας, μετουσίωσης, λιτότητας, διευκολύνει τη δημιουργία τελικά η απόρριψη του χρώματος. Αλλά όχι πάντα.

Δεν απορρίπτω δογματικά την έγχρωμη φωτογραφία. Συγχωρήστε με όμως που αξιολογώ εδώ και πολλά χρόνια με περισσότερους πόντους την ασπρόμαυρη γιατί με κάνει να βλέπω ποιο μακριά!

Μέσα από το σκόπευτρο, το αναλογικό κι όχι το ψηφιακό, σίγουρα όχι την οθόνη της κόμπακτ, ανασυνθέτω το δικό μου κόσμο, το παράδεισο, ή τη κόλαση, η και τα δύο. Ποτέ το ένα δίχως το άλλο! Όταν σκοπεύω μέσα από το σκόπευτρο τα βλέπω τα χρώματα, όμως αδιαφορώ. Τα δικά μου οράματα είναι ασπρόμαυρα, αφαιρετικά, αν χρειαστεί ποιο δραματικά, μοναχικά, αυτόνομα, αυστηρά. Ομοιάζουν με τη πραγματικότητα, κι όμως δεν είναι.

Αφήνω απέξω κάθε τι που δεν προσθέτει αισθητική απόλαυση, η, επί πλέον κρίσιμη πληροφορία (αν πρόκειται για φωτογραφία – ντοκουμέντο). Επιλέγω την αντιστάθμιση έκθεσης σχεδόν πάντα, σε κάθε λήψη, διαρκώς. Επιλέγω και το κίτρινο, ή το πορτοκαλί φίλτρο για το ασπρόμαυρο που δίνει περισσότερο δραματική αίσθηση και τονική αντίθεση. Προτιμώ το οριζόντιο κάδρο 1:1,5 κλπ παραλλαγές του. Όπως βλέπω δηλαδή.

Θα έλεγα με σιγουριά πως μπορώ πλέον μετά από τόσες χιλιάδες φωτογραφίες να ψυχανεμίζομαι και να οραματίζομαι πως θα βγει μια φωτογραφία και πως θα αποκτήσει οντότητα δική της. Πάντα με προτίμηση και σεβασμό στις αυθεντικές δυνατότητες του μέσου, αυτές που από την αρχή ήταν σεβασμός στην ορατή πραγματικότητα, και έμπνευση από αυτή. Φωτογραφία, κι όχι ζωγραφική.

Εγώ, ως μοναδικός κύριος της μηχανής, και γνώστης, και δημιουργός, αποφασίζω για όλα τη μαγική στιγμή της λήψης. Δεν αφήνω ποτέ τη μηχανή και την οιασδήποτε μορφής τεχνητή νοημοσύνη να μετατρέψει με τη δική μου μηχανή, το δικό μου όραμα σε μπάχαλο! Θέλω να απολαμβάνω μέχρι το τέλος και σε βάθος τη διαδικασία της φωτογράφησης, την επιτυχία ή την αποτυχία. Κουραστικό μεν, θαυμάσιο δε. Δική μου η χαρά η απόλαυση της φωτογραφίας, δική μου η αποτυχία και η δυστυχία.

Με βάση λοιπόν αυτά τα ολίγα (περίπου), αξιολογώ και κατατάσσω τις φωτογραφίες και ελπίζω να γίνω κατανοητός αν και ίσως απόλυτος και δογματικός λόγω των πρότερων χιλιάδων φωτογραφιών που έχω βγάλει, εξετάσει, «διαβάσει» συγκρίνει, συλλέξει, και αξιολογήσει.

Προσπάθεια για κατάταξη λοιπόν.

1 Αδιάφορες φωτογραφίες.

Δεν έχουν τίποτα απολύτως να μου πουν, για κανένα θέμα. Απλώς υπάρχουν. Έχω πετάξει, διαγράψει, σκίσει, καταστρέψει αμέτρητες δικές μου, αλλά ποτέ δεν τελειώνουν. Συνεχώς, σε κάθε αξιολόγηση από τις παλιές που γλύτωσαν, προκύπτουν οι καινούριες. Πως είναι δυνατό να χαριστώ σε φωτογραφίες άλλων αν δεν αξίζουν; Δεν χαρίζομαι στις δικές μου. Κι όμως, δείχνω κατανόηση περισσή στις αποτυχημένες φωτογραφίες των άλλων. Κι όχι μόνο, αλλά έχω και κάποιο απόκρυφο σχέδιο για αυτές που θα περιγράψω αργότερα. Υπομονή.

2 Τεχνικά σωστές φωτογραφίες.

Ας τις πούμε, καλές. Παλιές ή καινούριες, έχουν ενδιαφέρον ίσως μόνον ιστορικά, καθώς δείχνουν τοπία, κτήρια, αντικείμενα, ρούχα, μιας άλλης εποχής. Ίσως έχουν αξία ως πληροφορίες και μόνον ως ντοκουμέντα- τεκμήρια. Πέρα από αυτό, δεν έχει νόημα να διατηρούμε μέτριες, ή ανόητες φωτογραφίες ακόμη κι αν τεχνικά είναι σωστές. Δεν αρκεί να είναι τεχνικά σωστές οι φωτογραφίες για να είναι και καλές. Ίσως μπορούμε να κάνουμε κάτι και με αυτές. Υπομονή.

3 Κάποιες φωτογραφίες ξεχώρισαν, και ξεχωρίζουν ακόμη, άρα θα λέγαμε είναι καλές.

Από τη κατηγορία αυτή, από τις κατά άλλα τεχνικά καλές φωτογραφίες, μπορεί να έχουν και αισθητική αξία μεγαλύτερη αυτής του αποδεικτικού – ντοκουμέντου. Με δεδομένη τη τεχνική δυσκολία, το βάρος των τότε φωτογραφικών μηχανών, το κόστος, τις δυσκολίες μετακίνησης, και ειδικά τη πρωτοπορία των φωτογράφων της εποχής (1830-1900), θα βρεθούμε συχνά μπροστά στα πρώτα αξιόλογα έργα φωτογραφικής τέχνης, γιατί ήταν απλά τα πρώτα! Η όποια αισθητική τους, είναι αυτή που τα υλικά της εποχής επιτρέπουν και οι γνώσεις των πρώτων φωτογράφων που ήταν αυτοδίδακτοι. Οι βάσεις της τεχνικής και της τέχνης αυτής μπήκαν την εποχή αυτή. Είναι θέμα ιστορίας πλέον και χρειάζονται αυτές οι φωτογραφίες για να μη ξεχνάμε, να μαθαίνουμε τι είναι κλασσικό, παλιό, μοντέρνο, κλπ. Οι περισσότερες που έχουν διασωθεί εδώ και εκεί, είναι αξιόλογες και μόνον γιατί έγιναν τότε. Ακόμη και οι «κακές» αξίζουν αρκετά χρήματα, αν αυτό μας ενδιαφέρει, απλά γιατί σώθηκαν και δείχνουν το πάγωμα του χρόνου και του χώρου, κάποια στιγμή, τότε.

4 Ακολουθούν οι αναμνηστικές φωτογραφίες

Διακρίνω τέσσερις κατηγορίες: τις πολύ παλιές Α.Μ, τις νεώτερες, ας πούμε μετά το 1910 τραβηγμένες με τη πρώτη φορητή Kodak με φιλμ σε ρολό για τα κλασσικά πλέον Α.Μ. ενσταντανέ (στιγμιότυπα), τις πρώτες έγχρωμες (1965-70 και μετά), και τις πληθωριστικές σημερινές (ότι νάνε). Οι αισθητική τους διαφέρει ως προς τις τοποθετήσεις, τις κινήσεις, τις εκφράσεις, και είδος. Δηλαδή φωτογραφίες στο χαρτί, έγχρωμες διαφάνειες - slides, έγχρωμη ή ασπρόμαυρη polaroid, και τέλος ψηφιακές. Κάποιο φεγγάρι, 1999-2004 προέκυψαν και τρισδιάστατες, αλλά δεν πολλαπλασιάστηκαν, δεν ευδοκίμησαν.

Είναι αυτές που τραβάμε σχεδόν όλοι κάποια στιγμή δίχως να σκοτιζόμαστε για αισθητική, φωτισμούς, και τεχνικούς κανόνες. Οι φωτογραφίες αυτές μας αποπροσανατολίζουν αισθητικά καθώς συνδεόμαστε συναισθηματικά με αυτό που δείχνουν, ή που με ευσεβείς πόθους θα θέλαμε να δείχνουν. Λίγες από αυτές είναι καλές, και ίσως ωραίες, ελάχιστες θα μπορούσαν να σταθούν ως έργα τέχνης. Ίσως και πουθενά. Ωστόσο αυτό που με απασχολεί δεν είναι η αξιολόγηση από το κακό στο άριστο, αλλά το ότι είναι αναμνηστική μια φωτογραφία αυτό μου αρκεί. Προτιμώ τη χρονολογική κατάταξη. Αν και σκληρό, δεν θυμάμαι ούτε μια αναμνηστική φωτογραφία από το 1966 και μετά που να άξιζε να αναρτηθεί ως καλή και ωραία σε κάποιο τοίχο. Οι περισσότερες αναμνηστικές φωτογραφίες καταλήγουν στο απύθμενο αρχείο της λήθης. Αν θελήσουμε, δίχως φόβο και πάθος ότι θα τις αδικήσουμε, τις κατατάσσουμε σε μια από τις τέσσερις πρώτες ομάδες.

Και πάλι θα μπορούσαμε όμως κάτι να κάνουμε με αυτές…Υπομονή.

5 Είναι οι πρώτες μας φωτογραφίες.

Αυτές που ως ερασιτέχνες, ως μαθητές φωτογραφίας, ή ως καινούριοι φωτογράφοι (τα πρωτάκια) είχαμε μεν καλές προθέσεις, άριστες ίσως, αλλά συνεπαρμένοι από τη καινούρια μας μηχανή, τη θεματολογία και τα τεχνικά προβλήματα δεν είχαμε δώσει αρκετή σημασία στην αισθητική, τη σύνθεση, το φως, το κάδρο κλπ. Τότε μας αρκούσε που είχαμε μια καθαρή, νεταρισμένη φωτογραφία. Όμως σήμερα, ως αποτυχημένες προσπάθειες, μερικές έχουν αξία να διατηρηθούν καθώς ο καλός ο φωτογράφος μαθαίνει πολλά από τα λάθη του. Πως θα μάθει αν τα ξεχάσει; Αρκετές από αυτές έχουν και τεράστιο ενδιαφέρον ως εκπαιδευτικό υλικό για όλους μας, ακόμη και αν δεν είναι επιεικώς καλές. Θα βρούμε ίσως σε αυτές μια καλοπροαίρετη αισθητική και αυθεντικότητα σε λανθάνουσα κατάσταση. Για κάποιον που μπορεί να διακρίνει τα θετικά στοιχεία, αυτό σημαίνει πάρα πολλά…Ωστόσο, για κάποιο θα αντικρίσει κάποια από αυτές τις φωτογραφίες, δεν έχει σημασία η πρόθεση, αλλά το αποτέλεσμα. Συχνά η καλή πρόθεση δεν αρκεί, αιωρείται όμως, η διαφαίνεται. Θα τις ξεχωρίσουμε από την ιδιαίτερη θεματολογία τους καθώς δεν είναι αναμνηστικές, ούτε ιστορικές, ούτε καλλιτεχνικές, έχουν όμως το κάτι τις! Θα δεχτώ όμως ότι κάποιες είναι καλές γιατί όταν τις τράβηξα, τουλάχιστον ένοιωσα πολύ καλά κι όταν τις βλέπω θυμάμαι. Για τους άλλους, είναι μάλλον αδιάφορες.

6 Καλές φωτογραφίες.

Για πρώτη φορά θα αναγνωρίσω ως καλές φωτογραφίες, άξιες να μπουν στη θέση αξιολόγησης με βαθμό 6 αυτές που θα τραβήξουν το μάτι του θεατή, που θα αισθανθεί ήπια έστω αισθητική απόλαυση, θα βρει καλά στοιχεία, θα θελήσει να έχει ένα ανάτυπο, ή να τραβήξει και αυτός μια ανάλογης ποιότητας φωτογραφία, γιατί όχι και καλύτερη;.

Μια καλή φωτογραφία, όπως παγώνει το χρόνο, θα σταματήσει και το βηματισμό του θεατή για να τη δει και με τα μάτια, και με τη ψυχή του.

Και ποια καλά στοιχεία μπορεί κάποιος να αρχίσει να αναζητά σε μια φωτογραφία; Υπάρχουν στοιχεία που περιγράφονται; Ή μήπως κάτι που πλανάται και αιωρείται; Υπάρχει γραμματική, συντακτικό, κανόνες στο φωτογραφικό έργο τέχνης; Αλλά ακόμη κι αν είναι έτσι, ένα κείμενο για παράδειγμα, γραμμένο με όλους τους κανόνες της γλώσσας είναι και έργο τέχνης;

«Ο κύκλος των χαμένων ποιητών».

Υπάρχει όμως ένα μεγάλο πρόβλημα, κυρίως αισθητικής, με τις καλές και όμορφες φωτογραφίες. Αν ήταν όλες ίσης αξίας, αν δεν υπήρχαν οι μέτριες, κακές, αποτυχημένες κλπ φωτογραφικά ναυάγια, πως θα τις ξεχωρίζαμε;

7 Μια φωτογραφία είναι καλή, όμορφη και αξιόλογη, όταν ομοιάζει με έργο τέχνης, ακόμη κι αν συχνά τη μπερδεύουν μερικοί με τις ζωγραφιές.

Μια φωτογραφία είναι καλή αν δείχνει κάτι που μας αρέσει, και ειδικά αν αρέσει σε όσο γίνεται περισσότερους. Αν διαθέτει κάποια προσόντα, θα αρέσει. Μιλάμε για αισθητικά χαρακτηριστικά όπως: ενδιαφέρουσα σύνθεση, όμορφο κάδρο, ένα θέμα με όμορφο φωτισμό, θέμα ιδωμένο μέσα από ενδιαφέρουσα γωνία, αν διαθέτει αρμονία, ή αντίθεση, πρωτοτυπία, σχήματα και φόρμες, αντιθέσεις, αναλογίες, ενδιαφέρον ως προς τι δείχνε και ερχόμαστε στο θέμα. Υπάρχει ολόκληρη λίστα με λεπτομέρειες που Το θέμα της φωτογραφίας μπορεί να είναι οτιδήποτε, ωστόσο όσο ποιο σημαντικό θεωρούμε πως είναι, τόσο περισσότερο θα κυριαρχεί το θέμα στα αισθητικά της χαρακτηριστικά. Ιδανικό είναι να υπάρχει συγκερασμός θέματος και αισθητικής, δίχως να είναι όμως και ο κανόνας. Γενικά κανόνες και συνταγές δεν υπάρχουν για να δημιουργήσουμε καλές φωτογραφίες. Ακόμη περισσότερο, όλοι κανόνες είναι πιθανόν να καταρρέουν σε ένα φωτογραφικό έργο τέχνης.

Η καλή, τεχνική φωτογραφία, χρειάζεται τη συνταγή όπως το γλυκό κουταλιού, ή το παστίτσιο. Η φωτογραφία τέχνης όμως δεν τηρεί απαραίτητα κάποια συνταγή. Αρκούν ίσως μόνο κάποιοι κώδικες αισθητικής, επικοινωνίας και ανάγνωσης από το θεατή, κι όχι απαραίτητα, για τη περίπτωση που θα βρεθεί στο δρόμο της ο καλός ο θεατής. Να ένα από τα μυστήρια της τέχνης.

8 Είναι πολύ καλή μια φωτογραφία όταν: πραγματικά ζηλέψει κάποιος γιατί δεν τη τράβηξε ο ίδιος.

Είναι καλή όταν θέλουμε να τη δούμε ξανά και ξανά.

Είναι καλή αν θελήσουμε να τη κρεμάσουμε στο τοίχο σε ένα μέγεθος τουλάχιστο 24Χ30.

Είναι καλή αν θελήσουμε , και μπορούμε να αγοράσουμε ένα ανάτυπο.

Είναι καλή αν μας αρέσει δίχως δεύτερη σκέψη, αλλά είναι θέμα καθαρά προσωπικό βεβαίως και δεν επιβάλλεται να αρέσει σε όλους, ή έστω σε πολλούς.

Είναι καλή, αν επιτρέπει πολλαπλές θεάσεις και αναγνώσεις.

Είναι καλή αν περιέχει αισθητικό ή οποιοδήποτε άλλο μήνυμα.

Καλές φωτογραφίες θα βρούμε στη διαφήμιση, στα ντοκουμέντα, στις εκθέσεις, σε διαγωνισμούς, σε ειδικές εκδόσεις με λευκώματα, στα φωτογραφικά περιοδικά, σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές. Η καλή φωτογραφία ξεκινάει με τη σωστή τεχνική, και ολοκληρώνεται με την αισθητική τόσο του φωτογράφου, όσο και του θεατή. Χρειαζόμαστε φωτογράφοι και φωτογραφίες τους θεατές μας με ανεπτυγμένο αισθητικό κριτήριο για να εκτιμήσουν και κατατάξουν σωστά τις φωτογραφίες. Διαφορετικά θα καταλήξουν και πάλι σε ένα κουτί από παπούτσια, όπως τα παλιά τα χρόνια, τα καλά.

9 Μετά τη καλή φωτογραφία, είναι το φωτογραφικό έργο τέχνης που είναι η ανώτερη κλίμακα.

Αν πραγματικά μια φωτογραφία μας κάνει να ονειρευτούμε, να αισθανθούμε κάτι ανώτερο, κάτι που μας κάνει να καταλάβουμε, να υποψιαστούμε έστω, πως έχουμε πλαστεί κατ’ εικόνα και ομοίωση και μας αξίζει να γίνουμε άγγελοι, και δημιουργοί, να επιχειρήσουμε να πάρουμε τις δικές θαυμαστές φωτογραφίες, σαν αυτή που μόλις μας αντίκρισε, ή την αντικρίσαμε εμείς, τότε ναι, έχουμε μια φωτογραφία εξαιρετική, σπάνια, ένα έργο τέχνης. Δεν ξέρω αν είμαι πολύ αυστηρός, αλλά εκτιμώ πως είναι ζήτημα αν στην ιστορία της φωτογραφίας έχουν υπάρξει 2000 ανάλογες φωτογραφίες, πραγματικά έργα τέχνης, και πολλές λέω.

10 η ομορφιά του πλήθους

Όλες οι αδιάφορες, κακές, αποτυχημένες, παλιές, για πέταμα φωτογραφίες, αν τοποθετηθούν η μία δίπλα στην άλλη, θα δούμε πως αποκτούν μιαν άλλη οντότητα και αξία απρόβλεπτη.

11 κόλαση και παράδεισος μαζί, ομορφιά του χάους

Πολλές από τις θολές, κουνημένες, αποτυχημένες φωτογραφίες, ενδέχεται αν τις παρατηρήσουμε-ερευνήσουμε με «άλλο μάτι», ενδέχεται λέω, να βρούμε συγκλονιστικές λεπτομέρειες εντός του συνόλου. Μπορεί να μη τους αξίζει μια καλύτερη θέση στην ατομική κατάταξη αισθητικής αξίας, αλλά θα μας προβληματίσουν σίγουρα για τους κανόνες αισθητικής που βάλλαμε προηγουμένως.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Αναρωτιέστε; Γιατί απλά αυτό που κάνει η φωτογραφία είναι το αποσπασματικό πάγωμα του χώρου και χρόνου.

Πολλές μαζί από αυτές τις «άχρηστες», «περιττές», «αδιάφορες», θολές και σκοτεινές, φωτογραφίες, που είναι για πέταμα, αν δημιουργήσουν μια δική τους κοινότητα, μια δική τους σύνθεση, κολλημένες μία δίπλα στην άλλη, θα αποκτήσουν δική τους ζωή, μια νέα παρουσία, θα κοσμήσουν ένα πίνακα, ένα τοίχο, ίσως ένα νέο έργο τέχνης, κάτι σαν τη πολύχρωμη ετερόκλητη κοινωνία των εθνών της γης.

Να λοιπόν το νόημα, η αισθητική, η σύνθεση, το μήνυμα, το φως και τα χρώματα που μας λείπανε από το φωτογραφικό έργο τέχνης των «άχρηστων» φωτογραφιών. Γιατί τελικά η τέχνη έχει πολλές μορφές και η φωτογραφία είναι μόνο μία από αυτές. Μη πετάτε τις φωτογραφίες λοιπόν, όσο χάλια κι αν είναι. Αλλά και μην έχετε αυταπάτες πως η φωτογραφία είναι μια εύκολη τέχνη. Γιατί κάθε άλλο παρά είναι εύκολη. Η σπανιότητα των πραγματικών φωτογραφικών έργων τέχνης σε σχέση με τον όγκο της παγκόσμιας παραγωγής άετιων από τεχνική άποψη και εμπορικών φωτογραφιών, αυτό δείχνει.