Ai καινούριο κοσκινάκι μου Τεχνητή νοημοσύνη

 «Δεν είναι η φωτιά επικίνδυνη, είναι η χρήση της»!

 

Δεν γνωρίζω πολλά γράμματα, αλλά για να ασχολούνται τα ΜΜΕ το τελευταίο καιρό με τη τεχνητή νοημοσύνη μάλλον κάτι σημαντικό έρχεται…εγώ θα διατυπώσω σκέψεις κυρίως για τη σχέση των αλγορίθμων με τη φωτογραφία.

Κόκκινη κλωστή δεμένη λοιπόν…

Σε λίγο θα ξεχάσουμε πως ήταν τα ηρωικά χρόνια του ασπρόμαυρου, του σκοτεινού θαλάμου, των χημικών, και των χειροκίνητων φωτογραφικών μηχανών, των αυτοδίδακτων φωτογράφων.

Έχουμε πλέον εκατομμύρια μηχανές άχρηστες και παροπλισμένες. Έχουμε όμως και πλήρως αυτόματες και έξυπνα τηλέφωνα-φωτογραφικές μηχανές εν χρήσει. Αμέτρητες φωτογραφίες κάθε λογής αναρτώνται καθημερινά. Ωστόσο, πραγματικές - καθαρές φωτογραφίες,  απείραχτες δηλαδή, όπως έβγαιναν και βγαίνουν από το φακό της μηχανής (straight photography) όλο και λιγότεροι  τραβάνε. Φωτογραφίζουμε όμως όλοι οι πιστοί όπως μάθαμε για να μπορούμε να ονειρευόμαστε μέσα από το σκόπευτρο με αφορμή πάντα την ορατή πραγματικότητα. Καταγράφουμε το παράδεισο, ή τη κόλαση, όσο γίνεται ποιο πιστά, εν γνώσει μας ότι τίποτα δεν βγαίνει όπως είναι, ειδικά στο ασπρόμαυρο. Φωτογραφίζουμε, γιατί ο λόγος μας δεν επαρκεί για να δείξουμε τι είδαμε στους άλλους. Δείχνουμε λοιπόν εμείς, κι όποιος μπορεί βλέπει!

Δεν με πείθουν οι φτιασιδωμένες- δουλεμένες φωτογραφίες, το λέω και το γράφω συχνά.

Μου αρέσει η ζωγραφική γιατί δεν είναι φωτογραφία.

Μου αρέσει η φωτογραφία γιατί δεν είναι ζωγραφική, και τη προτιμώ.

Προτιμώ τη καθαρή φωτογραφία. Σπάνια «παίζω» με τη Ai και με συνοπτικές διαδικασίες.

Καινούριοι κανόνες, νέοι δρόμοι, νέα προβλήματα.

Καινούριοι νόμοι εφαρμόζονται σε όλο το φάσμα της παραγωγής, της δημιουργίας, των εργασιών:

α): «εύκολα, φτηνά και γρήγορα», και,

β):«το μέγιστο δυνατό κέρδος με το ελάχιστο δυνατό κόστος».

Αυτοί είναι νόμοι που επιβάλλει ο ανταγωνισμός. Απλώνονται όπως ο καρκίνος, χάνονται θέσεις εργασίας, μαυρίζει το μέλλον, κυριαρχούν μηχανές και αλγόριθμοι. Τα βιομηχανικά προϊόντα γίνονται «έξυπνα», ακριβαίνουν, κι αν χαλάσει το τσιπάκι που τα ελέγχει, είναι για πέταμα.

Κάποιες εφαρμογές με τη βοήθεια επεξεργαστών και μηχανών επιταχύνουν αποτελεσματικά τις εργασίες μας όπως εκπαίδευση, συναλλαγές, νέες θέσεις εργασίας. Οι παλιές θέσεις εξαφανίζονται, το έζησα εγώ και πολλοί συνάδελφοί μου.

Οι αισιόδοξοι, δεν βλέπουν πως άνθρωποι μένουν άνεργοι καθώς μηχανές και αλγόριθμοι τους παροπλίζουν. Το ίδιο όμως έγινε με τις παλιές φωτογραφικές, τα φιλμ και τις τυπωμένες φωτογραφίες!

Οι εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης και τα όσα θα δούμε στα επόμενα χρόνια, αν ζήσουμε, επηρεάζουν σοβαρά και τους δημιουργούς. Αναφορές και ρεπορτάζ στις ειδήσεις, δείχνουν άμεσα, ή έμμεσα, τη διείσδυση της τεχνητής νοημοσύνης και τις επιπτώσεις. Η ενσωμάτωση των επεξεργαστών στις ηλεκτρικές και ηλεκτρονικές συσκευές  επιτάχυνε και αύξησε τα τεχνολογικά άλματα. Λογισμικό και μηχανές όμως, στα πέντε χρόνια θέλουν πέταμα, ίσως ανακύκλωση, που ακούγεται ποιο ευγενικό!

Δεν προλαβαίνουμε να ενημερωθούμε και να συγχρονιστούμε. Ας ξεχάσουμε το κόστος! Οι αγορές όλων μας ανιχνεύονται, τα ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα τροφοδοτούν τις μηχανές αναζήτησης αρχικά, και στη συνέχεια;  Έρχονται τα σενάρια συνομωσίας!

Σχετικά με τη τεχνητή νοημοσύνη.

Διακρίνω δυο διαφορετικά επίπεδα αναφορικά με τη δυνατότητα.  

Α) Πρώτο επίπεδο και μέτρια δυνατότητα. Εδώ και μερικά χρόνια με το σχεδιασμό και χρήση αλγορίθμων, η σύγκριση ψηφιακών δεδομένων και η εξαγωγή αποτελέσματος είναι πλέον ρουτίνα που εξαρτάται από τον επεξεργαστή και τη μνήμη της μηχανής.  Βάσεις δεδομένων, υπολογισμοί, στατιστικές, αυτόματη έκθεση (φωτογραφία), φίλτρα, φάρμακα και θεραπείες κλπ.

Β) Δεύτερο επίπεδο και αυξημένη δυνατότητα. Αυτή η νοημοσύνη, κρύβει εκπλήξεις και πρέπει να προκαλεί τρόμο σε κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο. Είναι η δυνατότητα σχεδιασμού και χρήσης αλγορίθμων για μια τεχνητή νοημοσύνη που μαθαίνει πλέον μόνη της από τα αποτελέσματα, τα λάθη της, τα δεδομένα που συλλέγει αυτόματα. Γίνεται «αυτοδίδακτη», σαν όλους εμάς τους αυτοδίδακτους, και μας ξεπερνά γιατί δεν έχει αναστολές, φαντασία, αισθήματα.

Η καινούρια αυτή γνώση της μηχανής, πως θα χρησιμοποιηθεί; Από ποιους; Θα μας ζεστάνει η τεχνητή νοημοσύνη; Ή θα μας κάψει;

Η σχέση της Ai με τη φωτογραφία σήμερα.

Σχετικά με τη φωτογραφία και τη τεχνητή νοημοσύνη, αναφέρομαι και στις  αφύσικες από άποψη φωτισμού και χρωμάτων, τις φτιασιδωμένες – εντυπωσιακές, όμορφες κατά την άποψη μερικών, φωτογραφίες, που κατακλύζουν δωρεάν τον ιστό!

Ο καθένας από ανταγωνισμό και μόνο, παίζοντας με τις δυνατότητες του λογισμικού, προσπαθεί να εντυπωσιάσει όπως αυτός νομίζει το θεατή, ή το πελάτη, φτάνοντας στα άκρα.

Και που είναι αυτά τα άκρα; Μα που αλλού; εκεί που τα άφησε ο προηγούμενος! Κάτι σαν τα σκουπίδια στις παραλίες!

Κυριαρχεί το ψέμα και η πλήρης απαξίωση της φωτογραφίας ως μέσου για τη καταγραφή της ορατής πραγματικότητας. Μιλάμε για μια μοναδική δυνατότητα του μέσου που τίθεται πλέον σε ευθεία αμφισβήτηση.

Δίχως την ορατή πραγματικότητα, με τι θα δημιουργήσουμε φωτογραφίες; Και δίχως αυθεντικές-πιστές φωτογραφίες πως θα μάθουμε πως είναι η πραγματικότητα που δεν μπορούμε να πλησιάσουμε, ή να ανασύρουμε από την λήθη και την ιστορία άλλα θέματα;

Θα ξεχάσουμε το πιστότερο, παρά τις αντιξοότητες μέσο; Βλέπω ότι και αρκετά ντοκιμαντέρ τσαλαπατάνε την αισθητική και τη φυσική όψη των πραγμάτων. Μιλάμε για τη χαμένη τιμή της ορατής πραγματικότητας και του κινηματογράφου, μιας ολοκληρωμένης καλής τέχνης που μας παρέδωσε τη γνώση για τη φύση, την ιστορία και το πολιτισμό μας. Αναφέρω ένα ντοκιμαντέρ για να καταλάβετε. Βρείτε τη νεώτερη κόπια του Μαουτχάουζεν, με τη εικονική πραγματικότητα που χρησιμοποιήθηκε για να μας δείξει τι; Δείτε το, και σκεφθείτε…

Αν κάποιοι ντρέπονται να δείξουν τις φωτογραφίες όπως είναι, όπως βγαίνουν από τη μηχανή, έχω την άποψη πως αν οι φωτογραφίες πραγματικά δεν είναι καλές, δεν πρόκειται τίποτα να τις σώσει!

Αν οι φωτογραφίες δεν πείθουν κανένα για αυτό που δείχνουν, τότε προς τι η αυτοματοποιημένη τεχνητή δημιουργία;

Έμαθα πως, αν μια φωτογραφία που τράβηξα δεν ήταν καλή, θα πρέπει να βρω τι ήταν λάθος και να επιδιώξω να τη τραβήξω ξανά  αλλά διαβασμένος.

Δεν είναι εύκολη τέχνη η φωτογραφία, είναι πλέον μια τρομερά δύσκολη καλή τέχνη που εξ αιτίας ακριβώς της υπέρ προσφοράς ευκολιών δυσκολεύει περισσότερο.

Πάμε τώρα στο πλέον ενδιαφέρον σημείο.

Δεν υπάρχει μετατροπή αρχείου δεδομένων (όπως βγαίνει από τον αισθητήρα) σε συμβατό αρχείο  TIFF, ή JPG  που να μην έχει μετατραπεί σε ορατή φωτογραφία με τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης (τύπου Α για ευκολία).

Αυτό γίνεται αναγκαστικά γιατί δεν είμαστε μηχανές να διαβάσουμε το κώδικα, θέλουμε όμως να δούμε φωτογραφίες. Έτσι οι κατασκευαστές μετατρέπουν σε συμβατό (με άλλες μηχανές) ψηφιακό αρχείο τη φωτογραφία. Αλλά όχι αυτό που φωτογραφίσαμε κι όπως βγήκε από τη μηχανή, αλλά αυτό που: α) θα θέλαμε να δούμε καλά φωτογραφημένο, ή β) ως  ιδανική ανάμνηση, η γ) με τα ποιο όμορφα χρώματα, δ) με ειδικά χρώματα σαν κάποιο φιλμ, ή ε) καθόλου χρώματα, άρα ασπρόμαυρο φιλμ.

Είναι γνωστό πως  άλλα χρώματα προτιμά ο συνάδελφος Κινέζος, ο Γιαπωνέζος, ο Γερμανός, ο Αφρικανός, ο Αμερικάνος, ο Ρώσος κλπ.

Αυτή η γνώση, έγινε ψηφιακά δεδομένα που έχουν βγει από έρευνες αγοράς σε μεγάλους πληθυσμούς. Τα δεδομένα έχουν εισαχθεί στους αλγόριθμους μετατροπής, έγιναν εικονική πραγματικότητα, τεχνητή νοημοσύνη.

Στις ψηφιακές φωτογραφικές, ακόμη και στα κινητά τηλέφωνα, θα βρούμε  ειδικές ρυθμίσεις για τη θερμοκρασία χρώματος, την αντίθεση, την ευκρίνεια, το κορεσμό, τα ειδικά φίλτρα κλπ. Έτοιμα ειδικά προγράμματα δηλαδή.

Τίποτα από όλα αυτά δεν υπάρχει στο αρχείο δεδομένων RAW και θα πρέπει ένα προς ένα τα αρχεία αυτά να ανοιχτούν με τον έτοιμο αλγόριθμο που θα δώσει ο κατασκευαστής της φωτογραφικής για να τα μετατρέψει σε φωτογραφίες ο φωτογράφος περνώντας ατέλειωτες ώρες στον υπολογιστή του. Αν λοιπό ο φωτογράφος γνωρίζει πολύ καλά τη τεχνική της φωτογραφίας, κι αν θέλει να επιλέξει την ασπρόμαυρη φωτογραφία εξ αρχής, μπορεί να επιλέξει τον σχετικό αλγόριθμό κατά *.JPEG για να βλέπει άμεσα και να επιβεβαιώνει το αποτέλεσμα στην έγχρωμη οθόνη της φωτογραφικής.

Αυτή τη τεχνητή νοημοσύνη τη δέχομαι.

Ο φωτογράφος εδώ μπορεί να ρυθμίσει τη φωτογραφική του σύμφωνα με την αισθητική του, το θέμα, και το όραμά του, γνωρίζοντας το τελικό αποτέλεσμα όπως έκανε παλιά με το φιλμ, τα φίλτρα, τα χαρτιά και τις εμφανίσεις του.

Κατά τα άλλα, η εφαρμογή της τεχνητής νοημοσύνης από μόνη της δεν είναι σίγουρο ότι θα δώσει καλές φωτογραφίες, ή καλές ζωγραφιές.

Πραγματικές φωτογραφίες, δίχως το μεράκι, την αγάπη και το όραμα του φωτογράφου πίσω από τη μηχανή μη περιμένετε να δείτε.

Αν, λέω αν, ότι είχε να δώσει η φωτογραφία μας το έδωσε, τότε δεν χρειάζεται να ασχοληθεί κανείς στα σοβαρά με αυτή, και αιωνία η μνήμη της!

Η όλη υπόθεση με τις πειραγμένες φωτογραφίες, δεν ξέρω γιατί, μου θυμίζει τη σκηνή στη ταινία « ο καουμπόη του μεσονυχτίου», όπου ο νεαρός επαρχιώτης προσκαλείται να λατρέψει ένα πλαστικό – φωτισμένο τεχνητό ομοίωμα, ένα προσωπικό Χριστό!

Συνήθως (όχι πάντα), ο σύγχρονος ερασιτέχνης φωτογράφος βιάζεται, φωτογραφίζει σε φορμά JPG, χρησιμοποιεί το πρόγραμμα φωτογράφησης Full Auto, η τα έτοιμα ειδικά προγράμματα κατά τη κρίση του. Βασικά θέλει να περνάει καλά, θεωρεί τη φωτογραφία διασκέδαση και τις αναμνηστικές φωτογραφίες δεν τις «ψάχνει» περισσότερο. Συχνά μάλιστα κρατάει λάθος τη φωτογραφική του μηχανή, ή το τηλέφωνο-μηχανή.

Η ανάληψη του  πλήρους ελέγχου της φωτογραφικής μηχανής, και η ευθύνη της έκθεσης χαρακτηρίζει το τεχνίτη και το όραμα του σοβαρού φωτογράφου, που θα επιλέξει το αρχείο RAW.

Ai , και επικαιρότητα.

Επηρεασμένος από τις ειδήσεις, βρήκα πάνω από μια ντουζίνα εφαρμογές, λογισμικό, προγράμματα για υπολογιστές δηλαδή. Άλλα ήταν δωρεάν , άλλα με πληρωμή και κλειδωμένα. Όλα βοηθάνε το φωτογράφο να «αλλάξει τα φώτα» με  φωτογραφίες του. Φόντα, ουρανοί, χρώματα, περιττά αντικείμενα, πρόσωπα, φωτισμοί, κορεσμός, κι ότι άλλο θα χρειαζότανε αρκετές ώρες εργασίας μπροστά σε μια οθόνη, μπορούν να αλλάξουν, Εύκολα, φτηνά, και γρήγορα!

Μονάχα το πώς φωτίζεται το θέμα δεν αλλάζει.  

Χρώμα, φόντο κλπ μπορούν να αλλάξουν! Ο φωτογράφος μπορεί να γίνει «ο νέος θεός της εικόνας της δημιουργίας»!

Όμως είναι άλλο οι έτοιμες -τυποποιημένες ρουτίνες που γνωρίζουμε τι κάνουν, κι άλλο μια εφαρμογή που μαθαίνει συνεχώς από τα λάθη της, ή από τα δεδομένα που θα εισάγει ο άνθρωπος. Δηλαδή, δημιουργίες, ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα, φωτογραφίες από προσωπικές στιγμές και αγαπημένα πρόσωπα, κείμενα, εργασίες, έργα τέχνης, ντοκουμέντα.

Μιλάμε για εφαρμογή που μοντάρει «πράγματα» που λογικά δεν υπάρχουν, δεν μπορεί να υπάρχουν στην ορατή πραγματικότητα!

Οι προοπτικές εξ αρχής ήταν τρομακτικές καθώς οι λογική μιας μηχανής δεν επηρεάζεται από συναισθηματισμούς, σκοπιμότητες, οράματα και φαντασία που είναι ειδικά «τεχνικά χαρακτηριστικά» της ανθρώπινης νόησης.

Ήδη έχουμε δει ταινίες επιστημονικής φαντασίας με εμπλοκή του ανθρώπινου γένους με τις μηχανές που μαθαίνουν από τα λάθη τους, σαν και εμάς ένα πράγμα.

Και ερωτώ, εμείς μαθαίνουμε από τα λάθη μας; Κι από πότε;

Σήμερα σχεδόν αποδεχόμαστε τις ευκολίες, τις δυνατότητες, τις εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, ειδικά στη φωτογραφία,  αλλά δεν έχουμε προετοιμαστεί για ότι μας περιμένει στη γωνία.

Μας έχουν προϊδεάσει όμως διανοούμενοι, φιλόσοφοι, συγγραφείς και σκηνοθέτες, και μη ισχυριστεί κανείς πως δεν μας το είπανε! Τώρα ξυπνάνε και οι φωτογράφοι, και οι ζωγράφοι. Αυτοί κυρίως θίγονται άμεσα από τις έξυπνες μηχανικές ζωγραφικές και εικονογραφικές δυνατότητες που προέκυψαν.

Αναφέρω μερικές ταινίες για να έχω την έξωθεν μαρτυρία:

Α.Ι.: Τεχνητή νοημοσύνη (2001),  Simone (2002), Blade Runner (1982), Μητρόπολις (1927),  Παιχνίδια πολέμου (1983), Elysium (I) (2013), The Matrix (1999), Ex Machina (2015), 2001: A Space Odyssey (1964), Saturn 3, (1980), arrival (2016), Solaris (η ταινία του Ταρκόφσκι), Red planet κλπ.

Πρόκειται για υπέροχες ταινίες έτσι κι αλλιώς.

Επισκευή παλιών φωτογραφιών.

Το θέμα των δυνατοτήτων και των εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης τρομάζει εμάς τους παλιούς φωτογράφους. Ιδιαίτερα φοβίζει τους λάτρεις της πραγματικής και άδολης φωτογραφίας, καθώς είναι το επάγγελμα και η τέχνη μας, η ίδια η ζωή μας. Έχουμε κάτι απύθμενο, καινούριο, που σαν μια μαύρη τρύπα στο διάστημα άρχισε να απορροφά τις φωτογραφίες μας.

Αρχικά το λογισμικό της τεχνητής νοημοσύνης έμαθε το απλούστερο ρετούς και την αποκατάσταση παλιών φωτογραφιών.

Ωστόσο το «σύστημα» μπορεί να απορροφά και οποιαδήποτε φωτογραφία βρίσκει μπροστά του στον ιστό. Και κάθε τι καινούριο τρομάζει γιατί δεν γνωρίζει κανείς πως θα καταλήξει.

Είναι πάντα επίκαιρος ο προβληματισμός αν η φωτιά είναι καλή, ή κακή!

Αν εγώ θυμάμαι - αναγνωρίζω χιλιάδες σημαντικές φωτογραφίες (για δικούς μου λόγους), φαντασθείτε τι μπορεί να «κάνει» μια εφαρμογή που «μελετάει, συγκρίνει, αποθηκεύει και ανασυνθέτει» εικόνες και φωτογραφίες, από άλλες εικόνες (σας τα έλεγα για το imaging).

Οι εικόνες αυτές θα αποκτήσουν τη δική τους «ζωή» αξία και παρουσία, θα αυτονομηθούν. Ήδη εισέβαλαν στη παραγωγή του imaging. Είναι κατανοητό ότι προσπαθούν να τις προβάλλουν ως ισότιμα έργα τέχνης σε εκθέσεις και παρουσιάσεις, κι ας απουσιάζει η υπογραφή «δια χειρός» του δημιουργού, για την ώρα. Έρχεται όμως από πίσω ακόμη μια επιχείρηση τύπου ΑΕ με λογισμικό, έρευνα, εργαζόμενους, εξοπλισμό και βάση δεδομένων που θα τις υπογράψει ! Και όπως όλη η παραγωγή σήμερα, θα υπακούσει στο σύνθημα: «εύκολα, φτηνά και γρήγορα», και επίσης στο : «μέγιστο δυνατό κέρδος με το ελάχιστο δυνατό κόστος».

Τα αποτελέσματα είναι θεαματικά για όποιο δεν έχει υπάρξει καλός φωτογράφος ή ζωγράφος, και είναι αρχή.

Υπήρχαν τεχνίτες την εποχή του φιλμ, που έκαναν αξιόλογα μοντάζ με τυπωμένες φωτογραφίες. Δημιουργούσαν νέα φωτογραφικά έργα τέχνης με παραπομπές στη ζωγραφική εικόνα πλέον ( Laszlo Moholy-Nagi, Umbo, Oskar  Schlemmer, Paul Citroen για παράδειγμα). Ωστόσο ουδεμία σχέση υπάρχει με τα σημερινά ψεύτικα φόντα και χρώματα που βλέπουμε στα δωρεάν φωτογραφικά desktop της Mikrosfot. Είναι όμως και θέμα γούστου!

Σήμερα, για την ώρα, είναι δωρεάν η παροχή κάποιων εφαρμογών για να πείσουν τους φωτογράφους και άλλους πελάτες πως υπάρχει ζωή μετά θάνατο της φωτογραφίας αρχίζοντας από το πορτρέτο. Ταΐζουν τα ψάρια για να τσιμπήσουν!

Αύριο, όλες οι φωτογραφίες θα μπορούν να γίνουν οτιδήποτε; Που θα πάει η αξία της φωτογραφίας ως ντοκουμέντο και ως έργου τέχνης;  Σε ποιο θα ανήκει το αρχείο και οι φωτογραφίες του θανόντος φωτογράφου; Και όσες φωτογραφίες κυκλοφορούν και θα κυκλοφορήσουν στον ιστό; Μήπως έχουν κάποιο δίκιο αυτοί που καταστρέφουν οριστικά και αμετάκλητα ένα εικαστικό έργο, ή το φωτογραφικό τους αρχείο;

Στον αντίποδα της Ai,, το πιστοποιητικό καταστροφής τι θέλει να αποδείξει;

Ουδείς μπορεί να προβλέψει με τι ακριβώς θα ομοιάζει η ανασυντεθειμένη πραγματικότητα!

Οι περισσότεροι που φωτογράφησαν την ορατή πραγματικότητα όσο πειστικότερα μπόρεσαν, αργά, ή γρήγορα θα αποδημήσουν.

Με τη γνωστή Κασσάνδρα δεν ομοιάζω, αμφιβάλω όμως για όσα μου σερβίρουν ως καλά και ωραία! Είναι και αυτό το «περί βεβαιότητας» του Βιτγκενστάιν, που με κάνει άνω-κάτω.

Μήπως η εικονική πραγματικότητα VR (virtual reality) δεν είναι τίποτα άλλο από το θρίαμβο της εικόνας επί μιας πραγματικότητας που δεν την αντέχουμε;

Η νέα πραγματικότητα της φωτογραφικής εικόνας, έτσι κι αλλιώς αντικαθιστά με το χρόνο την ορατή πραγματικότητα και τη τόσο εύθραυστη φωτιστικά ασπρόμαυρη φόρμα της. Η τεχνητή νοημοσύνη  ήδη μπορεί να ζωγραφίσει, ή να αναπλάσει φωτογραφικές εικόνες με 16.777.216 χρώματα. Πόσοι όμως από εμάς μπορούν να τα ξεχωρίσουν;

Δεν θα ήθελα να δω τη φωτογραφική τέχνη να χάνει την αυθεντικότητα, ένα από τα λίγα προικιά που της απόμειναν.

Επίλογος.

Δεν είμαι σοφός για να ξέρω τι είναι σημαντικό και τι όχι, γνωρίζω όμως πως υποχρεωτικά και δια νόμου, κάπου καταγράφονται τα πάντα από τους παρόχους στον ιστό και στα κινητά για λόγους ασφάλειας μετά τη καταστροφή των δίδυμων πύργων. Και να που 3/02/2023 για πρώτη φορά (δήθεν;) δυο  τεράστια μπαλόνια ελεγχόμενα από τεχνητή νοημοσύνη, πετάνε σε μεγάλο ύψος πάνω από μια Ήπειρο. Για ποιο λόγο; Ξέφυγαν; Ή σκόπιμα; Και δεν είναι η πρώτη φορά. Σύμφωνα με ανάρτηση στο WWW, κατά το 2^ο παγκόσμιο πόλεμο αερόστατα οπλισμένα με βόμβες έφτασαν  από την Ιαπωνία στις USA.

Και η ιστορία θα συνεχίζεται…  

 

Γιάννης Γλυνός

4^η  Φλεβάρη 2023

φωτογραφίες να δουν τα μάτια μας

 

Πως και γιατί κρίνουμε αν μια φωτογραφία είναι καλή,

 Κατάταξη και αξιολόγηση φωτογραφιών

 Αρχικά, ως ένα μικρό κέντρο του κόσμου που είμαι σκέφτομαι και παρατηρώ, μπορώ ίσως να προσδιορίσω το πως με επηρεάζει η φωτογράφηση, και πως το αποτέλεσμα, δηλαδή η τελική φωτογραφία. Διακρίνω σίγουρα εγκεφαλική και συναισθηματική δραστηριότητα,  ικανοποίηση, απόλαυση όταν φωτογραφίζω, που είναι διαφορετική  όταν διαχειρίζομαι τυπωμένες-αναρτημένες φωτογραφίες, ασχέτως του ποιος τις έχει τραβήξει. Τελικά, όλες οι φωτογραφίες αποκτούν αυτονομία και προσωπικότητα, ακολουθούν τη δική τους πορεία προς τη λήθη. 

Το έτος κατά το οποίο άρχισα να ασχολούμαι με τη φωτογραφία ήτανε σημαδιακό. Τα διαθέσιμα μέσα, και το βάθος χρόνου (πέρασαν 50 χρόνια νομίζω) άλλαξαν πολλά στη φωτογραφία. Από το 1967-68, αλλάζει συνεχώς το πώς με εξιτάρει η ασχολία με τη φωτογραφία, τα θέματα που με απασχολούν, οι  τεχνικές, οι ψηφιακές  τεχνολογίες, οι θεωρίες, οι έρευνες, δοκιμές, φιλοσοφικά ερωτήματα, αμφιβολίες, ιστορία της φωτογραφίας, βιβλία, και τέλος οι εφαρμογές της φωτογραφίας.

Αλλάζει επίσης και το πόσο μακριά βλέπω-ατενίζω-οραματίζομαι και με ποια διαφορετικά κριτήρια επιλέγω τα θέματα, όταν φωτογραφίζω. Θέλω να πιστεύω ότι βελτιώνομαι, αλλά μέχρι πότε;

Αυτό που παραμένει σταθερό είναι ότι απολαμβάνω το ίδιο έντονα τη σκόπευση, τη σύνθεση, το όραμα και τη διαδικασία όλα αυτά τα χρόνια.

Ίσως έχει σημασία πως ποτέ δεν μπόρεσα να κολλήσω και να φωτογραφίζω μόνο ένα θέμα, αν και συχνά μου αρέσει να εξαντλώ ένα θέμα που μου αρέσει ακόμη κι αν χρειαστεί να επανέλθω όσες φορές χρειαστεί, και με όποιες συνθήκες απαιτηθεί. Αυτό το ονομάζουμε κόλλημα.  

Με αφορμή το θέμα (ορατή πραγματικότητα) και ότι κρατάω μηχανή, βλέπω ολόγυρα, προς κάθε σημείο του ορίζοντα αναζητώντας το φως που διαφέρει και αναδεικνύει διαφορετικά θέματα. Αν κοιτάζει κανείς μόνο μπροστά (σαν άλογο με παρωπίδες), ποτέ του δεν θα αντιληφθεί τι τον περιβάλλει με την ευρύτερη έννοια.

Και να μια λέξη που ακούγεται «ήπια, με μαλακό ήχο που βγάζει το γράμμα Φ» αλλά με απρόσμενη -  ευπρόσδεκτη δύναμη: ΦΩΣ!

Και πάνω από όλα τα φώτα, είναι το «μαγικό φως».

Αναζητώ με το σκόπευτρο το φως, τα σχήματα που δημιουργεί, το θέμα που αναδεικνύει, την ατμόσφαιρα, τις φόρμες, τις αναλογίες, την αίσθηση, το φανερό κι όμως κρυφό.

Αναζητώ σήμερα το φως ακόμη και δίχως τη φωτογραφική μηχανή, έμαθα να βλέπω διαφορετικά χάρη στη φωτογραφία! Καμιά φορά, αυτό με τρομάζει!

Φωτογραφία = γραφή με το φως, γραφή φωτός. Αυτού του φωτός που δίχως τη σκιά θα ήταν ανύπαρκτο. Φως και σκιά λοιπόν = ασπρόμαυρη φωτογραφία!

Επιλέγω κατά κύριο και πρώτο λόγο την ασπρόμαυρη φωτογραφία που καταγράφει το φως δίχως να ανακατεύει σε αυτό το παραπλανητικό χρώμα. Δύσκολα θα γλυτώσει ο φωτογράφος από το χρώμα.

Το ασπρόμαυρο ως επιλογή, είναι θέμα πειθαρχίας, μινιμαλισμού, αυστηρότητας, μετουσίωσης, λιτότητας, διευκολύνει τη δημιουργία τελικά η απόρριψη του χρώματος. Αλλά όχι πάντα.

Δεν απορρίπτω δογματικά την έγχρωμη φωτογραφία. Συγχωρήστε με όμως που αξιολογώ εδώ και πολλά χρόνια με περισσότερους πόντους την ασπρόμαυρη γιατί με κάνει να βλέπω ποιο μακριά!

Μέσα από το σκόπευτρο, το αναλογικό κι όχι το ψηφιακό, σίγουρα όχι την οθόνη της κόμπακτ, ανασυνθέτω το δικό μου κόσμο, το παράδεισο, ή τη κόλαση, η και τα δύο. Ποτέ το ένα δίχως το άλλο! Όταν σκοπεύω μέσα από το σκόπευτρο τα βλέπω τα χρώματα, όμως αδιαφορώ. Τα δικά μου οράματα είναι ασπρόμαυρα, αφαιρετικά, αν χρειαστεί ποιο δραματικά, μοναχικά, αυτόνομα, αυστηρά. Ομοιάζουν με τη πραγματικότητα, κι όμως δεν είναι.

 Αφήνω απέξω κάθε τι που δεν προσθέτει αισθητική απόλαυση, η, επί πλέον κρίσιμη πληροφορία (αν πρόκειται για φωτογραφία – ντοκουμέντο). Επιλέγω την αντιστάθμιση έκθεσης σχεδόν πάντα, σε κάθε λήψη, διαρκώς. Επιλέγω και το κίτρινο, ή το πορτοκαλί φίλτρο για το ασπρόμαυρο  που δίνει περισσότερο δραματική αίσθηση και τονική αντίθεση. Προτιμώ το οριζόντιο κάδρο 1:1,5 κλπ παραλλαγές του. Όπως βλέπω δηλαδή.

Θα έλεγα με σιγουριά πως μπορώ πλέον μετά από τόσες χιλιάδες φωτογραφίες να ψυχανεμίζομαι και να οραματίζομαι πως θα βγει μια φωτογραφία και πως θα αποκτήσει οντότητα δική της. Πάντα με προτίμηση και σεβασμό στις αυθεντικές δυνατότητες του μέσου, αυτές που από την αρχή ήταν σεβασμός στην ορατή πραγματικότητα, και έμπνευση από αυτή. Φωτογραφία, κι όχι ζωγραφική.

Εγώ, ως μοναδικός κύριος της μηχανής, και γνώστης, και δημιουργός, αποφασίζω για όλα τη μαγική στιγμή της λήψης. Δεν αφήνω ποτέ τη μηχανή και την οιασδήποτε μορφής τεχνητή  νοημοσύνη να μετατρέψει με τη δική μου μηχανή, το δικό μου όραμα σε μπάχαλο! Θέλω να απολαμβάνω μέχρι το τέλος και σε βάθος τη διαδικασία της φωτογράφησης, την επιτυχία ή την αποτυχία. Κουραστικό μεν, θαυμάσιο δε. Δική μου η χαρά η απόλαυση της φωτογραφίας, δική μου η αποτυχία και η δυστυχία.

Με βάση λοιπόν αυτά τα ολίγα (περίπου), αξιολογώ και κατατάσσω τις φωτογραφίες και ελπίζω να γίνω κατανοητός αν και ίσως απόλυτος και δογματικός λόγω των πρότερων χιλιάδων φωτογραφιών που έχω βγάλει, εξετάσει, «διαβάσει» συγκρίνει, συλλέξει, και αξιολογήσει.

 

Προσπάθεια για κατάταξη λοιπόν.

 

1 Αδιάφορες φωτογραφίες.

Δεν έχουν τίποτα απολύτως να μου πουν, για κανένα θέμα. Απλώς υπάρχουν. Έχω πετάξει, διαγράψει, σκίσει, καταστρέψει αμέτρητες δικές μου, αλλά ποτέ δεν τελειώνουν. Συνεχώς, σε κάθε αξιολόγηση από τις παλιές που γλύτωσαν, προκύπτουν οι καινούριες. Πως είναι δυνατό να χαριστώ σε φωτογραφίες άλλων αν δεν αξίζουν; Δεν χαρίζομαι στις δικές μου. Κι όμως, δείχνω κατανόηση περισσή στις αποτυχημένες φωτογραφίες των άλλων. Κι όχι μόνο, αλλά έχω και κάποιο απόκρυφο σχέδιο για αυτές που θα περιγράψω αργότερα. Υπομονή.

 

2 Τεχνικά σωστές φωτογραφίες.

Ας τις πούμε, καλές. Παλιές ή καινούριες, έχουν ενδιαφέρον ίσως μόνον ιστορικά, καθώς δείχνουν τοπία, κτήρια, αντικείμενα, ρούχα, μιας άλλης εποχής. Ίσως έχουν αξία ως πληροφορίες και μόνον ως ντοκουμέντα- τεκμήρια. Πέρα από αυτό, δεν έχει νόημα να διατηρούμε μέτριες, ή ανόητες φωτογραφίες ακόμη κι αν τεχνικά είναι σωστές. Δεν αρκεί να είναι τεχνικά σωστές οι φωτογραφίες για να είναι και καλές. Ίσως μπορούμε να κάνουμε κάτι και με αυτές. Υπομονή.

 

3 Κάποιες φωτογραφίες ξεχώρισαν, και ξεχωρίζουν ακόμη, άρα θα λέγαμε είναι καλές.

Από τη κατηγορία αυτή, από τις κατά άλλα τεχνικά καλές φωτογραφίες, μπορεί να έχουν και αισθητική αξία μεγαλύτερη αυτής του αποδεικτικού – ντοκουμέντου. Με δεδομένη τη τεχνική δυσκολία, το βάρος των τότε φωτογραφικών μηχανών, το κόστος, τις δυσκολίες μετακίνησης, και ειδικά τη πρωτοπορία των φωτογράφων της εποχής (1830-1900), θα βρεθούμε συχνά μπροστά στα πρώτα αξιόλογα έργα φωτογραφικής τέχνης, γιατί ήταν απλά τα πρώτα! Η όποια αισθητική τους, είναι αυτή που τα υλικά της εποχής επιτρέπουν και οι γνώσεις των πρώτων φωτογράφων που ήταν αυτοδίδακτοι. Οι βάσεις της τεχνικής και της τέχνης αυτής μπήκαν την εποχή αυτή. Είναι θέμα ιστορίας πλέον και χρειάζονται αυτές οι φωτογραφίες για να μη ξεχνάμε, να μαθαίνουμε τι είναι κλασσικό, παλιό, μοντέρνο, κλπ. Οι περισσότερες που έχουν διασωθεί εδώ και εκεί, είναι αξιόλογες και μόνον γιατί έγιναν τότε. Ακόμη και οι «κακές» αξίζουν αρκετά χρήματα, αν αυτό μας ενδιαφέρει, απλά γιατί σώθηκαν και δείχνουν το πάγωμα του χρόνου και του χώρου, κάποια στιγμή, τότε.

 

4 Ακολουθούν οι αναμνηστικές φωτογραφίες

Διακρίνω τέσσερις κατηγορίες: τις πολύ παλιές Α.Μ, τις νεώτερες, ας πούμε μετά το 1910 τραβηγμένες με τη πρώτη φορητή Kodak με φιλμ σε ρολό για τα κλασσικά πλέον Α.Μ. ενσταντανέ (στιγμιότυπα), τις πρώτες έγχρωμες (1965-70 και μετά), και τις πληθωριστικές σημερινές (ότι νάνε). Οι αισθητική τους διαφέρει ως προς τις τοποθετήσεις, τις κινήσεις, τις εκφράσεις, και είδος. Δηλαδή φωτογραφίες στο χαρτί, έγχρωμες διαφάνειες - slides, έγχρωμη ή ασπρόμαυρη polaroid, και τέλος ψηφιακές. Κάποιο φεγγάρι, 1999-2004 προέκυψαν και τρισδιάστατες, αλλά δεν πολλαπλασιάστηκαν, δεν ευδοκίμησαν.

Είναι αυτές που τραβάμε σχεδόν όλοι κάποια στιγμή δίχως να σκοτιζόμαστε για αισθητική, φωτισμούς, και τεχνικούς κανόνες. Οι φωτογραφίες αυτές μας αποπροσανατολίζουν αισθητικά καθώς συνδεόμαστε συναισθηματικά με αυτό που δείχνουν, ή που με ευσεβείς πόθους θα θέλαμε να δείχνουν. Λίγες από αυτές είναι καλές,  και ίσως ωραίες, ελάχιστες θα μπορούσαν να σταθούν ως έργα τέχνης. Ίσως και πουθενά. Ωστόσο αυτό που με απασχολεί δεν είναι η αξιολόγηση από το κακό στο άριστο, αλλά το ότι είναι αναμνηστική μια φωτογραφία αυτό μου αρκεί. Προτιμώ τη χρονολογική κατάταξη. Αν και σκληρό, δεν θυμάμαι ούτε μια αναμνηστική φωτογραφία από το 1966 και μετά που να άξιζε να αναρτηθεί ως καλή και ωραία σε κάποιο τοίχο. Οι περισσότερες αναμνηστικές φωτογραφίες καταλήγουν στο απύθμενο αρχείο της λήθης. Αν θελήσουμε, δίχως φόβο και πάθος ότι θα τις αδικήσουμε, τις κατατάσσουμε σε μια από τις τέσσερις πρώτες ομάδες.

Και πάλι θα μπορούσαμε όμως κάτι να κάνουμε με αυτές…Υπομονή.

 

5 Είναι οι πρώτες μας φωτογραφίες.

Αυτές που ως ερασιτέχνες, ως μαθητές φωτογραφίας, ή ως καινούριοι φωτογράφοι (τα πρωτάκια) είχαμε μεν καλές προθέσεις, άριστες ίσως, αλλά συνεπαρμένοι από τη καινούρια μας μηχανή, τη θεματολογία και τα τεχνικά προβλήματα δεν είχαμε δώσει αρκετή σημασία στην αισθητική, τη σύνθεση, το φως, το κάδρο κλπ. Τότε μας αρκούσε που είχαμε μια καθαρή, νεταρισμένη φωτογραφία. Όμως σήμερα, ως αποτυχημένες προσπάθειες, μερικές έχουν αξία να διατηρηθούν καθώς ο καλός ο φωτογράφος μαθαίνει πολλά από τα λάθη του. Πως θα μάθει αν τα ξεχάσει; Αρκετές από αυτές έχουν και τεράστιο ενδιαφέρον ως εκπαιδευτικό υλικό για όλους μας, ακόμη και αν δεν είναι επιεικώς καλές. Θα βρούμε ίσως σε αυτές μια καλοπροαίρετη αισθητική και αυθεντικότητα σε λανθάνουσα κατάσταση. Για κάποιον που μπορεί να διακρίνει τα θετικά στοιχεία, αυτό σημαίνει πάρα πολλά…Ωστόσο, για κάποιο θα αντικρίσει κάποια από αυτές τις φωτογραφίες, δεν έχει σημασία η πρόθεση, αλλά το αποτέλεσμα. Συχνά η καλή πρόθεση δεν αρκεί, αιωρείται όμως, η διαφαίνεται. Θα τις ξεχωρίσουμε από την ιδιαίτερη θεματολογία τους καθώς δεν είναι αναμνηστικές, ούτε ιστορικές, ούτε καλλιτεχνικές, έχουν όμως το κάτι τις! Θα δεχτώ όμως ότι κάποιες είναι καλές γιατί όταν τις τράβηξα, τουλάχιστον ένοιωσα πολύ καλά κι όταν τις βλέπω θυμάμαι. Για τους άλλους, είναι μάλλον αδιάφορες.

 

6 Καλές φωτογραφίες.

Για πρώτη φορά θα αναγνωρίσω ως καλές φωτογραφίες, άξιες να μπουν στη θέση αξιολόγησης με βαθμό 6 αυτές που θα τραβήξουν το μάτι του θεατή, που θα αισθανθεί ήπια έστω αισθητική απόλαυση, θα βρει καλά στοιχεία, θα θελήσει να έχει ένα ανάτυπο, ή να τραβήξει και αυτός μια ανάλογης ποιότητας φωτογραφία, γιατί όχι και καλύτερη;.

Μια καλή φωτογραφία, όπως παγώνει το χρόνο, θα σταματήσει και το βηματισμό του θεατή για να τη δει και με τα μάτια, και με τη ψυχή του.

Και ποια καλά στοιχεία μπορεί κάποιος να αρχίσει να αναζητά σε μια φωτογραφία; Υπάρχουν στοιχεία που περιγράφονται; Ή μήπως κάτι που πλανάται και αιωρείται; Υπάρχει γραμματική, συντακτικό, κανόνες στο φωτογραφικό έργο τέχνης; Αλλά ακόμη κι αν είναι έτσι, ένα κείμενο για παράδειγμα, γραμμένο με όλους τους κανόνες της γλώσσας είναι και έργο τέχνης;

«Ο κύκλος των χαμένων ποιητών».

Υπάρχει όμως ένα μεγάλο πρόβλημα, κυρίως αισθητικής, με τις καλές και όμορφες φωτογραφίες. Αν ήταν όλες ίσης αξίας, αν δεν υπήρχαν οι μέτριες, κακές, αποτυχημένες κλπ φωτογραφικά ναυάγια, πως θα τις ξεχωρίζαμε;

 

7 Μια φωτογραφία είναι καλή, όμορφη και αξιόλογη, όταν ομοιάζει με έργο τέχνης, ακόμη κι αν συχνά τη μπερδεύουν μερικοί με τις ζωγραφιές.

Μια φωτογραφία είναι καλή αν δείχνει κάτι που μας αρέσει, και ειδικά αν αρέσει σε όσο γίνεται περισσότερους. Αν διαθέτει κάποια προσόντα, θα αρέσει. Μιλάμε για αισθητικά χαρακτηριστικά όπως: ενδιαφέρουσα σύνθεση, όμορφο κάδρο, ένα θέμα με όμορφο φωτισμό, θέμα ιδωμένο μέσα από ενδιαφέρουσα γωνία, αν διαθέτει αρμονία, ή αντίθεση, πρωτοτυπία, σχήματα και φόρμες, αντιθέσεις, αναλογίες, ενδιαφέρον ως προς τι δείχνε και ερχόμαστε στο θέμα. Υπάρχει ολόκληρη λίστα με λεπτομέρειες που Το θέμα της φωτογραφίας μπορεί να είναι οτιδήποτε, ωστόσο  όσο ποιο σημαντικό θεωρούμε πως είναι, τόσο περισσότερο θα κυριαρχεί το θέμα στα αισθητικά της χαρακτηριστικά. Ιδανικό είναι να υπάρχει συγκερασμός θέματος και αισθητικής, δίχως να είναι όμως και ο κανόνας. Γενικά κανόνες και συνταγές δεν υπάρχουν για να δημιουργήσουμε καλές φωτογραφίες. Ακόμη περισσότερο, όλοι κανόνες είναι πιθανόν να καταρρέουν σε ένα φωτογραφικό έργο τέχνης.

Η καλή, τεχνική φωτογραφία, χρειάζεται τη συνταγή όπως το γλυκό κουταλιού, ή το παστίτσιο. Η φωτογραφία τέχνης όμως δεν τηρεί απαραίτητα κάποια συνταγή. Αρκούν ίσως μόνο κάποιοι κώδικες αισθητικής, επικοινωνίας και ανάγνωσης από το θεατή, κι όχι απαραίτητα, για τη περίπτωση που θα βρεθεί στο δρόμο της ο καλός ο θεατής. Να ένα από τα μυστήρια της τέχνης.

 

8 Είναι πολύ καλή μια φωτογραφία όταν: πραγματικά ζηλέψει κάποιος γιατί δεν τη τράβηξε ο ίδιος.

Είναι καλή όταν θέλουμε να τη δούμε ξανά και ξανά.

Είναι καλή αν θελήσουμε να τη κρεμάσουμε στο τοίχο σε ένα μέγεθος τουλάχιστο 24Χ30.

Είναι καλή αν θελήσουμε , και μπορούμε να αγοράσουμε ένα ανάτυπο.

Είναι καλή αν μας αρέσει δίχως δεύτερη σκέψη, αλλά είναι θέμα καθαρά προσωπικό βεβαίως και δεν επιβάλλεται να αρέσει σε όλους, ή έστω σε πολλούς.

Είναι καλή, αν επιτρέπει πολλαπλές θεάσεις και αναγνώσεις.

Είναι καλή αν περιέχει αισθητικό ή οποιοδήποτε άλλο μήνυμα.

Καλές φωτογραφίες θα βρούμε στη διαφήμιση, στα ντοκουμέντα, στις εκθέσεις, σε διαγωνισμούς, σε ειδικές εκδόσεις με λευκώματα, στα φωτογραφικά περιοδικά, σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές. Η καλή φωτογραφία ξεκινάει με τη σωστή τεχνική, και ολοκληρώνεται με την αισθητική τόσο του φωτογράφου, όσο και του θεατή. Χρειαζόμαστε φωτογράφοι και φωτογραφίες τους θεατές μας με ανεπτυγμένο αισθητικό κριτήριο για να εκτιμήσουν και κατατάξουν σωστά τις φωτογραφίες. Διαφορετικά θα καταλήξουν και πάλι σε ένα κουτί από παπούτσια, όπως τα παλιά τα χρόνια, τα καλά.

 

9 Μετά τη καλή φωτογραφία, είναι το φωτογραφικό έργο τέχνης που είναι η ανώτερη κλίμακα.

Αν πραγματικά μια φωτογραφία μας κάνει να ονειρευτούμε, να αισθανθούμε κάτι ανώτερο, κάτι που μας κάνει να καταλάβουμε, να υποψιαστούμε έστω, πως έχουμε πλαστεί κατ’ εικόνα και ομοίωση και μας αξίζει να γίνουμε άγγελοι, και δημιουργοί, να επιχειρήσουμε να πάρουμε τις δικές θαυμαστές φωτογραφίες, σαν αυτή που μόλις μας αντίκρισε, ή την αντικρίσαμε εμείς, τότε ναι, έχουμε μια φωτογραφία εξαιρετική, σπάνια, ένα έργο τέχνης. Δεν ξέρω αν είμαι πολύ αυστηρός, αλλά εκτιμώ πως είναι ζήτημα αν στην ιστορία της φωτογραφίας έχουν υπάρξει 2000 ανάλογες φωτογραφίες, πραγματικά έργα τέχνης, και πολλές λέω.

 

10 η ομορφιά του πλήθους

Όλες οι αδιάφορες, κακές, αποτυχημένες, παλιές, για πέταμα φωτογραφίες, αν τοποθετηθούν η μία δίπλα στην άλλη, θα δούμε πως αποκτούν μιαν άλλη οντότητα και αξία απρόβλεπτη.

 

11 κόλαση και παράδεισος μαζί, ομορφιά του χάους

Πολλές από τις θολές, κουνημένες, αποτυχημένες φωτογραφίες, ενδέχεται αν τις παρατηρήσουμε-ερευνήσουμε με «άλλο μάτι», ενδέχεται λέω, να βρούμε συγκλονιστικές λεπτομέρειες  εντός του συνόλου. Μπορεί να μη τους αξίζει μια καλύτερη θέση στην ατομική κατάταξη αισθητικής αξίας, αλλά θα μας προβληματίσουν σίγουρα για τους κανόνες αισθητικής που βάλλαμε προηγουμένως.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Αναρωτιέστε; Γιατί απλά αυτό που κάνει η φωτογραφία είναι το αποσπασματικό πάγωμα του χώρου και χρόνου.

Πολλές μαζί από αυτές τις «άχρηστες», «περιττές», «αδιάφορες», θολές και σκοτεινές, φωτογραφίες, που είναι για πέταμα, αν δημιουργήσουν μια δική τους κοινότητα, μια δική τους σύνθεση, κολλημένες μία δίπλα στην άλλη, θα αποκτήσουν δική τους ζωή, μια νέα παρουσία, θα κοσμήσουν ένα πίνακα, ένα τοίχο, ίσως ένα νέο έργο τέχνης, κάτι σαν τη πολύχρωμη ετερόκλητη κοινωνία των εθνών της γης.

Να λοιπόν το νόημα, η αισθητική, η σύνθεση, το μήνυμα, το φως και τα χρώματα που μας λείπανε από το φωτογραφικό έργο τέχνης των «άχρηστων» φωτογραφιών. Γιατί τελικά η τέχνη έχει πολλές μορφές και η φωτογραφία είναι μόνο μία από αυτές. Μη πετάτε τις φωτογραφίες λοιπόν, όσο χάλια κι αν είναι. Αλλά και μην έχετε αυταπάτες πως η φωτογραφία είναι μια εύκολη τέχνη. Γιατί κάθε άλλο παρά είναι εύκολη. Η σπανιότητα των πραγματικών φωτογραφικών έργων τέχνης σε σχέση με τον όγκο της παγκόσμιας παραγωγής άετιων από τεχνική άποψη και εμπορικών φωτογραφιών, αυτό δείχνει.

 

Γιάννης Γλυνός

πρώτη συγγραφή: 24 Γενάρη 2023

Ασπρόμαυρο, ή έγχρωμο;

   Αρχή με τα δύσκολα!

 

Η ασπρόμαυρη φωτογραφία προσφέρει ξεκάθαρα περισσότερη αφαίρεση από την ορατή πραγματικότητα, παρά η έγχρωμη.

Ως περισσότερο και άμεσα αφαιρετική αλλά μηχανική αποτύπωση, είναι πολύ ποιο κοντά στο νόημα και την αναζήτηση της φωτογραφικής τέχνης.

Άμεσο ξεκαθάρισμα σχετικά το τι εννοώ φωτογραφική τέχνη: είναι η δίχως άλλη ανταμοιβή, πέρα από την αισθητική ικανοποίηση του δημιουργού από την ασχολία και το αποτέλεσμα, και εν μέρει του θεατή από το αποτέλεσμα (τελική φωτογραφία όπως θα βγει από τη μηχανή).

Σχεδόν κάθε ψηφιακή φωτογραφική μηχανή μπορεί να γίνει το τέλειο εργαλείο σε αυτή την αναζήτηση.

Πότε όμως είναι προτιμότερη  η  ρύθμιση για ασπρόμαυρη φωτογραφία; Οι περισσότερες επαγγελματικές χρήσεις της φωτογραφίας σήμερα απαιτούν-επιβάλλουν τη χρήση της έγχρωμης, άρα; Σπάνια θα χρειαστεί να τραβήξουμε ασπρόμαυρες φωτογραφίες για εμπορική χρήση.

 

Τα πρώτα βήματα

Για την ιστορία, το 1839 ανακοινώθηκε επίσημα στο κοινό η εφεύρεση της φωτογραφίας στην Γαλλία. Οι πρώτες «φωτογραφίες» είχαν ήδη ληφθεί από το 1826, ήταν μονόχρωμες, ασπρόμαυρες κοινώς, με λιγοστές διαβαθμίσεις του μαύρου (γκρίζου), δεν είχαν επομένως χρωματική πληροφορία, δεν μπορούσαν να αναπαραχθούν (δαγεροτυπίες).  

Κάθε δαγεροτυπία ήταν μοναδική και μπορούσε να ειδωθεί μόνο κάτω από πολύ μικρή γωνία, κάθετα σχεδόν ως προς το επίπεδο της εικόνας. Ήταν μοναδική λοιπόν στο χώρο και το χρόνο που είναι από τα βασικά χαρακτηριστικά του έργου τέχνης.

Λίγα χρόνια αργότερα, μια μέθοδος γνωστή ως αλμπουμίνα, επέτρεψε την περιορισμένη αναπαραγωγή των Α.Μ. φωτογραφιών (από αρνητικό χαρτί και πάλι σε αρνητικό χαρτί που μας κάνει τελικά θετικό). Θυμάμαι λοιπόν τους φωτογράφους στις μεγάλες πλατείες της Αθήνας, στην Ακρόπολη, στο Θησείο, στο Μοναστηράκι, με τις μεγάλες ξύλινες (μπεζ χρώμα) μηχανές τους που εργαζόντουσαν ακριβώς με αυτή τη τεχνική σκεπασμένοι με τη μαύρη κουκούλα.

Σχεδόν ταυτόχρονα, οι φωτογράφοι χρησιμοποίησαν και τις γυάλινες πλάκες που τις έφτιαχναν επί τόπου (τεχνική υγρό κολλόδιο). Τα πρώτα Α.Μ. φιλμ κατασκευάσθηκαν μαζικά αργότερα (George Eastman στις αρχές του 20ού αιώνα) και αυτά ήτανε αρνητικά, ασπρόμαυρα σε ρολό.

Για την ακρίβεια, είχαν την δυνατότητα να καταγράφουν όλα τα άλλα χρώματα εκτός από το πράσινο και το κόκκινο (ορθοχρωματικό φιλμ), σε τόνους του γκρι.

Το αρνητικό φιλμ έδωσε την δυνατότητα στον άνθρωπο να εκτυπώνει πολλά ανάτυπα από την αρχική φωτογραφία και πάλι με την χρήση του φωτός (φωτογραφική μηχανή για την σύλληψη της φωτογραφίας και εκτυπωτική μηχανή για την εκτύπωση μέσα σε ειδικά διαμορφωμένο σκοτεινό θάλαμο).

Ήταν το φιλμ σε ρολό (1911 από τη Kodak), που οδήγησε σε μια χωρίς προηγούμενο ανάπτυξη την φωτογραφία, την φωτογραφική ιδέα και τη φωτογραφική βιομηχανία, που άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε και μαθαίνουμε για τον κόσμο μας. Ήταν μικρή φορητή φωτογραφική μηχανή και το φιλμ σε ρολό που επέτρεψαν σε κάθε φωτογράφο να μπορεί να πάρει αρκετές λήψεις (ασπρόμαυρες για αρχή) με μια φωτογραφική μηχανή  κρατημένη στο χέρι.

Λίγα χρόνια μετά κατασκευάσθηκε και το παγχρωματικό ασπρόμαυρο φιλμ που «έβλεπε» τώρα το κόκκινο και το πράσινο και τα κατέγραφε σε τόνους γκρίζου (διαφορετική πυκνότητα).

Σχετικά με το χρώμα. Αυτό ήρθε αργότερα στην φωτογραφία και στην ζωή μας. Το πρώτο έγχρωμο φιλμ της AGFA αρνητικό, ήτανε διαθέσιμο για το κοινό μετά το 1933 και το πρώτο έγχρωμο θετικό (slide) παρουσιάσθηκε μετά το 1936.

Μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια, οι περισσότεροι ερασιτέχνες φωτογράφοι φωτογράφιζαν με έγχρωμο φιλμ σε όλες τις αναπτυγμένες οικονομικά χώρες. Η εμπορική όμως χρήση της φωτογραφίας ήταν αυτή που επέβαλε το χρώμα σχεδόν σε όλο το κύκλωμα της βιομηχανίας της εικόνας (έντυπα και διαφήμιση). Το φωτογραφημένο προϊόν έπρεπε να δείχνει όσο γίνεται περισσότερο όπως πραγματικά είναι για να βγει στο κατάλογο και τη διαφήμιση, να γίνει επιθυμητό από το καταναλωτή!

Τα πρώτα 100 χρόνια επομένως της φωτογραφίας ήταν γκρίζα, ασπρόμαυρα, και η μόνη παρέκκλιση ήταν ίσως οι τονιστές χρώματος και η απόχρωση σέπια που έπαιρναν οι φωτογραφίες με το πέρασμα του χρόνου (οξείδωση φυσική με το χρόνο, ή τεχνητή με χημικά)).

Γιατί να φωτογραφίσουμε ασπρόμαυρα εφόσον βλέπουμε 16.000.000 χρώματα; Είναι ένα λογικό και τεχνικό συνάμα ερώτημα.

Ο λόγος που έκανα όλη αυτή την εισαγωγή είναι για να γίνει κατανοητή η αξία της ασπρόμαυρης φωτογραφίας από τους σημερινούς ψηφιακούς φωτογράφους που δεν θα γνωρίσουν ίσως ποτέ το ασπρόμαυρο φιλμ (ειδικά αυτό και την ασπρόμαυρη εκτύπωση σε πραγματικό κι όχι πλαστικό χαρτί). Ομιλώ για τη προσωπική δημιουργία με τη μαγεία της χημείας, εμφάνιση-εκτύπωση και το «άρωμα» και ατμόσφαιρα στο σκοτεινό θάλαμο.

Όλες οι σημαντικές, ιστορικές, καλλιτεχνικές φωτογραφίες που ελήφθησαν στα κρίσιμα χρόνια της αμφισβήτησης της φωτογραφίας ως τέχνη, των καλλιτεχνικών ανησυχιών των πρώτων φωτογράφων, ήταν ασπρόμαυρες.

Η καθιέρωση της φωτογραφικής μηχανής ως του πλέον δημοκρατικού μέσου δημιουργίας εικόνων, η φιλοσοφική αναζήτησης του αν η φωτογραφία είναι τέχνη, ή δεν είναι, έχουν γίνει σε ασπρόμαυρο και τόνους του γκρίζου, ή και σε δυο μόνο τόνους Α/Μ (Kodalith). Αλλά και αργότερα ακόμη, μετά την μαζική χρήση του έγχρωμου αρνητικού και του κατά πολύ πιστότερου χρωματικά θετικού (φιλμ - slide), πολλοί φωτογράφοι συνέχισαν να φωτογραφίζουν επιλέγοντας με φαντασία και γνώση το άσπρο-μαύρο. Το αποτέλεσμα είναι πολλές, αν όχι οι περισσότερες φωτογραφίες που βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές, ή σε μουσεία, να είναι ασπρόμαυρες.

Η παγκόσμια κοινότητα και η παραγωγή καλλιτεχνικών και αναμνηστικών φωτογραφιών αποδέχθηκε και γνώρισε έτσι την φωτογραφία αρχής γενομένης από την ασπρόμαυρη. Αλλά και σήμερα, φωτογραφίες και κινηματογραφικές ταινίες γίνονται σε τόνους του γκρίζου, όχι από έλλειψη υλικού, ή οικονομίας, όπως χωρίς ανάλογη παιδεία θα μπορούσε να πει κανείς, αλλά λόγο της προηγούμενης γνώσης και σοφίας που έχει καταγραφεί σχετικά με την επιστήμη και τη τέχνη της φωτογραφίας.

Και δεν είναι θέμα συντηρητισμού, οπισθοδρόμησης, απόρριψης των δυνατοτήτων της τεχνολογίας, ιδιοτροπίας αν θέλετε του φωτογράφου. Αλλά είναι θέμα της πλέον ώριμης - συνειδητής επιλογής η χρήση της ασπρόμαυρης φωτογραφίας. Ο δημιουργός που κρύβει μέσα του ο κάθε φωτογράφος (που σπάνια είναι ένας απλός χρήστης φωτογραφικής μηχανής κατά τους εμπόρους και τους διαφημιστές), σε όποιο επίπεδο φωτογραφικής γνώσης κι αν έχει φθάσει, θέλει να βάζει αυστηρά όρια, πλαίσια και κανόνες για να κινηθεί μετά μέσα σε αυτά ελεύθερα.

Ασπρόμαυρο, εδώ και τώρα.

Στην εποχή της έγχρωμης ψηφιακής φωτογραφίας, θα περίμενε κανείς να σταματήσει να φωτογραφίζει ο κόσμος  ασπρόμαυρα. Δεν κατανοεί ίσως ο περισσότερος κόσμος γιατί να αφήσει την ευκολία και να προσπαθεί να δει ασπρόμαυρη την φωτογραφημένη πραγματικότητα.

 Γιατί να οραματιστεί το αποτέλεσμα, γιατί να φανταστεί ασπρόμαυρα εφόσον βλέπει έγχρωμη και έτοιμη τη φωτογραφία του στην οθόνη της μηχανής, ή του τηλεφώνου; Γιατί να βάλει εξ αρχής ακόμη μια δυσκολία στην απόλαυσή του, αυτή της άμεσης, εύκολης φωτογράφησης μετά από τόσα χρόνια;

Βλέπουμε πως η ασπρόμαυρη φωτογραφία επιβιώνει, επανέρχεται τακτικά σε εκδόσεις και φωτογραφικές εκθέσεις και αυτό συμβαίνει όχι με ένα, αλλά με πολλούς τρόπους.

Έρχονται στιγμές που ο καθένας θέλει να απαλλαγεί από το χρώμα και τα διαφορετικά απατηλά μήκη κύματος, και θα προσπαθήσει να δει «μόνο το φως των πραγμάτων». Πως δηλαδή επηρεάζει ο φωτισμός τους όγκους, τα σχήματα τα αντικείμενα, τα πρόσωπα, το τοπίο, την υφή. Η ασπρόμαυρη φωτογραφία, προκαλεί την φαντασία μας, όπως ένα απλό αντικείμενο προκαλεί το μικρό παιδί να παίξει και να καλύψει με την φαντασία του όσα δεν του παρέχει ακόμη και το ακριβότερο παιχνίδι που θα του χαρίσουμε. 

Ψηφιακή φωτογραφική μηχανή: γνωστή, ή άγνωστη;

Η σημερινή ψηφιακή φωτογραφική μηχανή, είναι μετά τις πρώτες μηχανές χειρός και το φιλμ σε ρολό, η πρώτη τεράστιας σημασίας συσκευή που αποτελεί το σημαντικότερο βοήθημα για κάθε φωτογράφο όχι μόνο γιατί του επιτρέπει να παίρνει περισσότερες φωτογραφίες χωρίς κόστος και να τις βλέπει άμεσα, αλλά και γιατί υποστηρίζει την ασπρόμαυρη φωτογραφία με ένα τρόπο μοναδικό, άμεσο, πρωτόγνωρο και δημιουργικό. Για εμένα και μερικούς ακόμη αιθεροβάμονες, η φωτογραφία παραμένει αυτή με την οποία ξεκίνησα, δηλαδή η ασπρόμαυρη. Καμιά φορά, ως κοινός θνητός, βγάζω και καμιά έγχρωμη, έτσι για να μη με πουν υποχόνδριο - γραφικό! Ωστόσο αν δεν είχε διατηρηθεί στις καλές ψηφιακές φωτογραφικές μηχανές η δυνατότητα για καθαρά ασπρόμαυρες λήψεις εξ αρχής, δεν θα άφηνα ποτέ το φιλμ! Οι άλλες δυνατότητες, πέρα από την αντιστάθμιση έκθεσης και τις επιλογές που διέθεταν οι μηχανές για φιλμ, δεν με ενδιαφέρουν.

Οι ψηφιακοί δρόμοι προς την ασπρόμαυρη φωτογραφία

Οι περισσότερες ψηφιακές φωτογραφικές μηχανές δίνουν την δυνατότητα να επιλέξει εξ αρχής ο φωτογράφος το είδος της φωτογραφίας που θέλει να πάρει: έγχρωμη, ή ασπρόμαυρη; Κι όχι μόνον αλλά:

Στη συνέχεια για την ασπρόμαυρη, συχνά δίνεται η δυνατότητα για: 1) τονισμένη ως σέπια (που σπάνια θα μας πείσει), 2) πλούσια διαβάθμιση γκρίζων, 3) ή, υψηλή αντίθεση, 4) ποιο σκοτεινή, 5) εξαϋλωμένη (φωτεινή) και 6) επιλογή σημαντικών φίλτρων που έχουν επιζήσει από την εποχή του ασπρόμαυρου φιλμ (κίτρινο, πορτοκαλί κόκκινο, και ουδέτερης πυκνότητας), ανάλογα με το σκεπτικό του κατασκευαστή (βιβλίο οδηγιών).

Επιλέγοντας την ασπρόμαυρη φωτογράφηση και με σκόπευση αποκλειστικά από την έγχρωμη οθόνη, που έχουν όλες οι ψηφιακές φωτογραφικές, (εκτός από τις πολύ φθηνές και ανάξιες λόγου), μπορεί ο φωτογράφος να δει άμεσα στη οθόνη της ψηφιακής φωτογραφικής , σε πραγματικό χρόνο, το θέμα του ασπρόμαυρο και να ρυθμίσει δημιουργικά τη φωτεινότητα κι όλα τα άλλα.

 Αυτό, χωρίς καμιά διάθεση υπερβολής, είναι απλά, θαυμάσιο, γιατί μπορεί άμεσα να κρίνει ο καθένας αν «λέει» κάτι η «μαυρόασπρη» πλευρά της πραγματικότητας, ή αν είναι προτιμότερη η έγχρωμη, που την βλέπει έτσι κι αλλιώς με τα μάτια του. Με λίγα λόγια, επιλέγοντας την ασπρόμαυρη – υπερβατική -αφαιρετική φωτογραφική πραγματικότητα, μπορούμε και την βλέπουμε άμεσα στην μικρή μας οθόνη. Δεν χρειάζεται ούτε να υποθέσουμε, ούτε να συμπεράνουμε, ούτε να χάσουμε τις επί πλέον αφαιρετικές δυνατότητες που μας προσφέρει η ψηφιακή φωτογραφική μηχανή και η απόρριψη του χρώματος. Με την ασπρόμαυρη δυνατότητα ψηφιακής φωτογράφησης σε πραγματικό χρόνο, μπαίνουμε ξανά σε ένα μονοπάτι που κόντευε για τον πολύ κόσμο  να χαθεί κάτω από το πληθωρικό χρώμα.

Παλιά, ο φωτογράφος έπρεπε να κατέχει πολύ καλά αυτό που ο μεγάλος δάσκαλος του ασπρόμαυρου Άνσελ Άνταμς, ονόμασε «φωτογραφική όραση», για να μπορεί να οραματισθεί, να φαντασθεί την έγχρωμη πραγματικότητα φωτογραφημένη ως ασπρόμαυρη, τη δική του δηλαδή ερμηνεία και απόφαση για τη φωτογράφηση. Σήμερα, ο καθένας (σχεδόν) μπορεί να πάρει μια γεύση από ασπρόμαυρη φωτογραφία απλά και εύκολα. Μπορεί να δει σε πραγματικό χρόνο ασπρόμαυρα, και αυτό είναι πρωτόγνωρο. Η πραγματικότητα θα είναι πάντα μπροστά στα μάτια έγχρωμη, ή, έτοιμη προς φωτογράφηση ασπρόμαυρη στην μικρή έγχρωμη οθόνη της ψηφιακής του φωτογραφικής. Ακόμη και μια μικρή ψηφιακή των 100-300 Ευρώ ίσως μπορεί να το κάνει αυτό, αρκεί να είναι κόμπακτ, γιατί μόνον αυτές προσφέρουν άμεση θέαση του προς φωτογράφηση θέματος από την έγχρωμη οθόνη. Με τις ψηφιακές ρεφλέξ (οπτικό σκόπευτρο), αυτό δεν γίνεται καθώς βλέπουμε μια φωτογραφία στην οθόνη μόνο μετά την λήψη της. Εκτός βέβαια κι αν έχουμε μηχανή με τη δυνατότητα live view (ζωντανή –άμεση θέαση από την οθόνη).

Δεν γνωρίζω αν μπορεί μια mirror less να επιστρέψει ασπρόμαυρη σκόπευση στο ηλεκτρονικό σκόπευτρο καθώς δεν έχω και δεν σκοπεύω να αποκτήσω μηχανή αυτού του τύπου. Λογικά πρέπει να γίνεται εφόσον το σκόπευτρο αυτό είναι ηλεκτρονικό. Μπορεί όμως σίγουρα  να φέρει στην οθόνη της το αποτέλεσμα της ασπρόμαυρης επιλογής μετά τη λήψη.

Όπως και να έχει όμως, πρέπει να γνωρίζει ο φωτογράφος όλα τα προγράμματα και τις ειδικές ρυθμίσεις της μηχανής του, όλες τις δυνατότητες,  να έχει ελέγξει τα φωτογραφικά αποτελέσματα για κάθε αλλαγή, να έχει τυπώσει, ή ελέγξει τις φωτογραφίες του σε μια καλή οθόνη, να γνωρίζει κι όχι να μαντεύει το αποτέλεσμα των επιλογών του από τη στιγμή που θα οραματιστεί τη «μεγάλη του φωτογραφία» από την οποία τον χωρίζει μόλις ένα κλικ, αν όλα πάνε καλά. Εκτός από τη τύχη, όλα τα άλλα είναι θέμα ελέγχου, τέχνης και τεχνικής, ειδικά στο ασπρόμαυρο όπου κρύβεται ο θρίαμβος, ή μια ακόμη παταγώδης αποτυχία.  

Και για το χρώμα; ούτε λόγος να γίνεται;

Θα αναρωτηθείτε ίσως, μόνο η ασπρόμαυρη φωτογραφία είναι  αξιόλογη; Μα και βέβαια όχι. Για να φθάσουμε σε μια αξιόλογη φωτογραφία, δεν είναι υπάρχει καμιά συνταγή του τύπου «πώς να φτιάξουμε σπανακόπιτα». Όμως η λογική λέει, πως αν αυτό που βλέπω έγχρωμο με τα μάτια μου είναι όμορφο, τότε το καλλίτερο που θα πετύχω με μια έγχρωμη φωτογραφία θα είναι η αντιγραφή της όμορφης πραγματικότητας. Μια όμορφη, σωστή τεχνικά φωτογραφία της όμορφης πραγματικότητας δηλαδή. Από τέτοιες φωτογραφίες είναι γεμάτες οι ιστοσελίδες του διαδικτύου, τόσο που δεν κινούν το ενδιαφέρον. Δεν θα πρέπει να περιμένουμε ούτε υπέρβαση, ούτε κάτι καλλιτεχνικό, αφού η πραγματικότητα και η αντιγραφή της, δεν μπορεί να έχουν σχέση με την ανθρώπινη δημιουργία. Ωστόσο, υπάρχουν άνθρωποι που αρκούνται στο να συλλάβουν αυτό που βλέπουν, όπως το βλέπουν και είναι δικαίωμά τους, και είναι υπερήφανοι όταν το καταφέρνουν! Αλλά αυτό είναι τέχνη? Για καλή φωτοτυπία μου ομοιάζει.

 Η αντιγραφή δεν είναι τέχνη. Η ανθρώπινη όμως, προσωπική ματιά είναι. Αντιγράφοντας την φύση τι απομένει από την φωτογραφία; Απομένει ίσως η προσωπική επιλογή, η απόρριψη του χρώματος, η αλλαγή γωνίας και φωτισμού, γιατί το θέμα είναι πάντα εκεί, μπροστά μας. Κυνηγώντας το χρώμα, ξεχάσαμε το μαγικό φως! Μας προκαλεί και μας περιμένει το φως, αλλά όχι για πολύ. Πρέπει να δοκιμάσουμε επομένως όλα όσα μας προσφέρει η ψηφιακή φωτογραφική και συνήθως, η ασπρόμαυρη λήψη μας οδηγεί κάπου αλλού, πέρα από το ορατό. Είστε έτοιμοι για αυτό?

Λύσεις και προτάσεις για όσους αμφιβάλλουν και έχουν την δική τους άποψη περί φωτογραφικής τέχνης,  μας προσφέρει απλόχερα η ψηφιακή τεχνολογία με τις παρακάτω δυνατότητες.

PC και λογισμικό.  Η δεύτερη ευκαιρία μας

Αν δεν κατανοούμε το προηγούμενο κείμενο, αν δεν πιστεύουμε στις δυνατότητες του ασπρόμαυρου, αν έχουμε μάθει να τα βλέπουμε όλα με χρώμα, τότε υπάρχει και η «μαυρόασπρη» λύση, αυτή του PC. Είναι λίγο ερμαφρόδιτη, αλλά μπορεί να λειτουργήσει με όσες φωτογραφίες έχουμε ήδη λάβει εκμεταλλευόμενοι τις 16.000.000 χρωματικές διαβαθμίσεις του RGB (κόκκινο –πράσινο -μπλε) του αισθητήρα της ψηφιακής μας φωτογραφικής μηχανής. Μπορεί δηλαδή ο φωτογράφος να απορρίψει απαλλαγεί από το χρώμα μιας ψηφιακής φωτογραφίας σχετικά εύκολα. Αλλά όσες λίγες φορές το έκανα, ήταν λύση ανάγκης και δεν μου άρεσε διόλου. Αν τώρα υπάρχει ένα καλό λογισμικό και η ψηφιακή ρυθμιστεί να καταγράφει αρχεία σε μορφή RAW, τότε όλα μπορούν να συμβούν με τη βοήθεια του υπολογιστή, με καλή διάθεση και διαθέσιμο χρόνο μπροστά σε καλή οθόνη και με κατάλληλο λογισμικό = κόστος για όλα αυτά.

Ας υποθέσουμε λοιπόν πως φωτογραφίζουμε παντού και πάντα μόνο τις έγχρωμες πραγματικότητες - φωτογραφίες για τους δικούς μας λόγους. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε εκ του ασφαλούς με τα ψηφιακά φωτογραφικά αρχεία, είναι να τους αφαιρέσουμε την πληροφορία για το χρώμα (κορεσμός χρώματος) και να δούμε στην συνέχεια στην οθόνη του PC αν αξίζει τον κόπο, ή όχι η ασπρόμαυρη  εκδοχή. Μπορούμε να παρατηρήσουμε με την ησυχία μας εκ του ασφαλούς και όχι κάτω από την πίεση της φωτογράφησης,  αν μας πάει κάπου αλλού η ίδια φωτογραφία όταν θα γίνει ασπρόμαυρη, αν εξάπτει την φαντασία μας, ή αν μας αφήνει αδιάφορους. Όμως σίγουρα έχουμε χάσει την αμεσότητα της λήψης, της διαφορετικής ίσως σύνθεσης του φωτισμού και της αφαίρεσης. Οι φωτογραφικές ευκαιρίες έρχονται μόνο μια φορά και είναι πολύ ωραίο να τις ζεις άμεσα, αλλά μέσα από το σκόπευτρο. Από την άλλη, αν δεν υπάρξει επιλογή απόρριψης του χρώματος από την αρχή, έχουμε όλο τον χρόνο να αποφασίσουμε εκ των υστέρων για την μορφή της φωτογραφίας. Ο Κορεσμός μπορεί να επαναφέρει τα χρώματα όπως ήταν αρχικά, ή να βελτιώσει κατά πως θέλουμε.

Προσοχή όμως, αν επιλέξουμε την ασπρόμαυρη φωτογράφηση πλήρους τονικότητας, ή αυξημένης αντίθεσης, η σέπιας, η πληροφορία χρώματος δεν θα βρεθεί ξανά μετά τη λήψη, γιατί ποτέ δεν υπήρξε. Καταλαβαίνει λοιπόν πόσο σημαντική απόφαση είναι η επιλογή ρύθμισης για ασπρόμαυρες ψηφιακές λήψεις εξ αρχής.

Υπάρχει όπως και να το δούμε ένα πρόβλημα που πρέπει να το λύσουμε, ή να το μεταθέσουμε αν φοβόμαστε λόγο απειρίας. Αξίζει να σας πω ίσως πως έχω πάρει πολλές ασπρόμαυρες φωτογραφίες με ψηφιακή φωτογραφική μηχανή και πως δεν υπάρχει καμιά σύγκριση της απόλαυσης και της επιτυχίας με αυτές που γύρισα σε ασπρόμαυρο μέσα από το PC. Δεν είναι ίδια η αίσθηση, με τίποτα. Επομένως, ή  θα επιλέξουμε, α) την ασπρόμαυρη φωτογράφηση βλέποντας άμεσα στην οθόνη το αποτέλεσμα, ή β) θα φωτογραφήσουμε έγχρωμα και θα μετατρέψουμε την φωτογραφία σε ασπρόμαυρη αργότερα στο PC. Η αίσθηση όμως της θυσίας και της δημιουργικής επιλογής θα έχει χαθεί στη δεύτερη επιλογή (PC).

Να σημειώσουμε πως η ψηφιακή φωτογραφική μηχανή αποθηκεύει τις φωτογραφίες με πληροφορία RGB σε όλες τις περιπτώσεις και έτσι δεν θα έχουμε σημαντικό όφελος σε αποθηκευτικό χώρο αν επιλέξουμε την ασπρόμαυρη λήψη, ωστόσο δεν θα υπάρχει η πληροφορία για το χρώμα.

Συχνά όμως οι ασπρόμαυρες λήψεις δείχνουν περισσότερη πληροφορία και ευκρίνεια καθώς τα όλα εικονοστοιχεία της μήτρας (GRGB) συνθέτουν μια φωτογραφία σε τόνους γκρίζου. 

Αντίθετα, αν μετατρέψουμε την έγχρωμη ψηφιακή φωτογραφία σε ασπρόμαυρη εκδοχή στο PC, τότε το αρχείο θα καταλάβει περίπου το 1/3 του αρχικού μεγέθους. Το να μετατρέψουμε τις έγχρωμες ψηφιακές φωτογραφίες σε ασπρόμαυρες στον υπολογιστή μας είναι αρκετά απλό, χρειαζόμαστε μόνο το λογισμικό διαχείρισης και διορθώματος των φωτογραφιών που συνήθως συνοδεύει τις καλές ψηφιακές φωτογραφικές στην συσκευασία. Διαφορετικά θα βρούμε στην αγορά λογισμικό που θα κάνει την δουλειά μας. Με την χρήση του λογισμικού, μας δίνονται οι παρακάτω δυνατότητες:

να μετατρέψουμε το αρχείο σε ασπρόμαυρο αλλάζοντας το βάθος χρώματος σε 256 τόνους του γκρίζου. Προσοχή όμως, μετά την αποθήκευση του νέου αρχείου, αυτή η αλλαγή είναι μη αναστρέψιμη. Δηλαδή αν δεν σώσουμε την φωτογραφία με νέο όνομα, θα χάσουμε για πάντα την δυνατότητα να την ξαναδούμε έγχρωμη αφού το αρχικό αρχείο αντικαθίσταται από το τροποποιημένο. Η φωτογραφία μας παύει να έχει πληροφορία RGB και εκατομμύρια χρώματα, και γίνεται grayscale με 256 διαβαθμίσεις του γκρίζου αποκτώντας το 1/3 του αρχικού μήκους του αρχείου.

να μειώσουμε τον κορεσμό του χρώματος μέχρι και την πλήρη απουσία του. Αν σώσουμε την νέα φωτογραφία σε εφεδρικό αρχείο, μπορούμε να επαναφέρουμε το χρώμα και πάλι, καθώς δεν χάνεται η πληροφορία RGB.

να αλλάξουμε τις καμπύλες των χρωμάτων μειώνοντας τις αξίες, αλλά αν αποτύχουμε και δεν μας ικανοποιεί η ασπρόμαυρη φωτογραφία, θα δυσκολευθούμε να την επαναφέρουμε στην αρχική φυσική της κατάσταση, αν και η πληροφορία RGB (κόκκινο – πράσινο - μπλε) δεν θα χαθεί.

μπορούμε να προχωρήσουμε και σε περαιτέρω μείωση των διαβαθμίσεων της τονικότητας του γκρι, σε 16, 8, 4 και 2 τόνους μόνο. Όμως οι φωτογραφίες που θα προκύψουν χρειάζονται προχωρημένες φωτογραφικές αντιλήψεις, θα είναι εξαιρετικά αφαιρετικές και θα ήταν καλά κάθε νέα φωτογραφία που θα προκύπτει να αποθηκεύεται με νέο όνομα, καλού-κακού. Και αυτή η διαδικασία είναι μη αναστρέψιμη και θα πρέπει να εξασφαλίσουμε την αρχική μας λήψη αλλάζοντας το όνομα του αρχείου.

πρέπει ωστόσο να προσέξουμε πως άλλο πράγμα είναι η ισόποση μετατροπή όλης της πληροφορίας του φάσματος RGB σε 256 διαβαθμίσεις του γκρίζου, όπου αυτό που απομένει είναι το φως, και είναι άλλο πράγμα η οποιαδήποτε επιλεκτική αλλαγή του κορεσμού των χρωμάτων που θα οδηγήσει στην απώλεια ενός χρώματος καθώς εδώ αλλοιώνεται με τρόπο ανέλπιστο και απρόβλεπτο αυτό που λέμε φως σε κάθε κανάλι χρώματος χωριστά. Για παράδειγμα αυξάνοντας το πράσινο μιας έγχρωμης φωτογραφίας, μας δίνει την αίσθηση η φωτογραφία πως είναι ποιο φωτεινή. Δοκιμάστε το. Θα πρέπει επομένως να πειραματισθείτε με όλες τις δυνατότητες γιατί όπως είπαμε «δεν υπάρχει μαγική συνταγή για ένα άρτιο-δημιουργικό αποτέλεσμα» και να θυμάστε να σώζετε τις όποιες αλλαγές στην δομή της φωτογραφίας σε καινούριο αρχείο γιατί πολλές από αυτές είναι μη αναστρέψιμες. Θυμάμαι, παλιότερα, όταν φωτογραφίζαμε με ασπρόμαυρο φιλμ μέσα σε δάσος, ή θέματα με πράσινες κυρίως αποχρώσεις, χρησιμοποιούσαμε ένα πράσινο φίλτρο για να δώσουμε όγκο και φωτεινότητα στις φωτογραφίες μας. Η φωτογραφία έβγαινε ποιο ανάγλυφη και φωτεινή, ωστόσο το φως ερχότανε από την ίδια κατεύθυνση και αυτή είναι η μαγεία, να βλέπουμε τους όγκους. Το χρώμα ξεγελάει το μάτι και μας κάνει να μπερδεύουμε την φωτεινότητα με την προέλευση-κατεύθυνση του φωτός.

Μπορείτε επίσης, με βάση όσα είπαμε, να πειράξετε τα αδύναμα χρώματα, συνήθως γαλάζιοι ξεπλυμένοι ουρανοί, να τονίσετε και να αυξήσετε τον κορεσμό των χρωμάτων επιλεκτικά από τις καμπύλες χρώματος και να μετατρέψετε αυτήν την έγχρωμη φωτογραφία στο τέλος σε ασπρόμαυρη. Ίσως να διαπιστώσετε αφύσικη συμπεριφορά, αλλά αν δεν δοκιμάστε ποτέ δεν θα μάθετε τις δυνατότητες της ψηφιακής τεχνολογίας που είναι σχεδόν απεριόριστες.

Που κρύβεται η διαφορά

Ότι κι αν κάνετε με τον υπολογιστή, να θυμάστε, πως ποτέ το αποτέλεσμα δεν θα δώσει την ίδια ασπρόμαυρη φωτογραφία σε καμιά από όλες τις περιπτώσεις. Και επίσης, η ασπρόμαυρη φωτογραφία που θα πάρετε με την ψηφιακή σας φωτογραφική με την επιλογή για ασπρόμαυρη φωτογράφηση, και αυτή θα διαφέρει από αυτές που θα μετατρέψετε γιατί δεν υπάρχει ένας μόνον τρόπος μετατροπής του χρώματος σε τόνους του γκρι. Όμως, η επιλογή της ασπρόμαυρης φωτογράφησης σε πραγματικό χρόνο, θα σας δώσει την ποιο φυσική ασπρόμαυρη εκδοχή της φωτογραφημένης πραγματικότητας. Το ότι όλοι σχεδόν οι κατασκευαστές ψηφιακών φωτογραφικών μηχανών επιλέγουν να προσφέρουν ως δυνατότητα και την άμεση λήψη σε ασπρόμαυρο σαν να μην υπάρχει χρώμα γύρω μας, δείχνει πόσο σημαντικό είναι να μπορεί ο κάθε φωτογράφος να γνωρίσει την ασπρόμαυρη-ηρωική εποχή και να μπορεί να βάλλει και αυτός το δικό του λιθαράκι με τις δικές του φωτογραφίες. Γιατί είναι αδύνατο σε μια σκάλα που θα βρούμε μπροστά μας, να πατήσουμε σε όποιο σκαλί θελήσουμε χωρίς να περάσουμε όλα τα προηγούμενα.

Υπάρχουν πολλά βιβλία, μονογραφίες και μια φωτογραφική ιστορία γεμάτη από άσπρο-μαύρο. Το χρώμα έχει λίγα χρόνια που έγινε διαθέσιμο όσο για την ψηφιακή φωτογραφία, πραγματικά ανοίγει νέους δρόμους και νέες δυνατότητες, αρκεί να ασχοληθούν οι φωτογράφοι με τον ίδιο ζήλο που είχαν και τα πρώτα χρόνια των μεγάλων σχολών και των μεγάλων αμφισβητήσεων. Προς το παρόν, δοκιμάστε να φωτογραφίσετε και ασπρόμαυρα ειδικά όταν έχει βαριά συννεφιά, η σε συνθήκες χαμηλού φωτισμού όπου το χρώμα περιορίζεται αισθητά εφόσον είναι προϊόν ανάκλασης του υπάρχοντος φωτός. Γεγονός είναι επίσης πως σημαντικά πράγματα-φωτογραφικές ευκαιρίες, συμβαίνουν σε χώρους όπου ο φωτισμός είναι ελάχιστα Lux, κάτω από 25 ίσως. Εδώ δεν βλέπουμε πραγματικό χρώμα, αλλά συμπεραίνουμε βλέποντας τις ελάχιστες ανακλάσεις και συμπληρώνουμε με τον εγκέφαλο την πληροφορία με βάση τις χρωματικές μας εμπειρίες. Για όλους σχεδόν τους ψηφιακούς αισθητήρες, κάτω από τα 25 Lux η δυνατότητα καταγραφής των χρωματικών διαφορών περιορίζεται δραματικά και αυξάνει ο ψηφιακός θόρυβος. Η ασπρόμαυρη λήψη φωτογραφιών όμως, ακόμη και με τόσο χαμηλούς φωτισμούς, μπορεί να λειτουργήσει με θαυμάσια καλλιτεχνικά κυρίως αποτελέσματα, γιατί το φως έχει ακόμη υφή (σκληρό-μαλακό) και προέλευση (γωνία πρόσπτωσης), που είναι  βασικές ιδιότητες για την φωτογραφία  και δεν είναι απαραίτητο να έχει πάντα μεγάλη ισχύ σε Lux και την σωστή θερμοκρασία σε Kelvin για την ανάλογη ρύθμιση του αισθητήρα. Η ασπρόμαυρη φωτογράφηση αποδίδει και στις πλέον αντίξοες φωτιστικές συνθήκες. Φωτογραφίζοντας ασπρόμαυρα, ακόμη κι αν δεν πετύχετε κάτι αξιόλογο, θα μπείτε στο νόημα της χρυσής εποχής της φωτογραφίας και θα κατανοήσετε πως «φως, δεν σημαίνει μόνο μήκος κύματος». Ελάτε λοιπόν στον μαγικό-φανταστικό κόσμο της ασπρόμαυρης φωτογραφίας, και ανακαλύψτε τα κρυμμένα μυστικά και τις δυνατότητες της ψηφιακής σας φωτογραφικής.

Προσωπικά, σπάνια επιλέγω την αλλαγή από έγχρωμη, σε ασπρόμαυρη λήψη στο PC, και φυσικά δεν το προτείνω. Αντίθετα επιλέγω εξ αρχής μια ψηφιακή με πολύ καλή απόδοση στην ρύθμιση για ασπρόμαυρη φωτογράφηση, με δυνατότητα επιλογής φίλτρων για ασπρόμαυρη φωτογράφιση (Y, O, R, ND, G) και επιλογές για αντίθεση και εξομάλυνση φωτισμού HDR). Η αλήθεια είναι πως κάποιοι κατασκευαστές δεν έχουν χάσει εντελώς τη πίστη τους στο Α.Μ. Έχουν εφοδιάσει κάποια μοντέλα τους με πλούσιες ρυθμίσεις για ασπρόμαυρη φωτογράφιση που μας επιστρέφει στην ηρωική- παλιά-καλή εποχή.

Πότε επιλέγουμε Α.Μ. φωτογράφηση;  Όταν το φως είναι κόντρα στο φακό, όταν το φως απλά δείχνει τα χρώματα όπως είναι, όταν υπάρχει ελάχιστος φωτισμός που έτσι κι αλλιώς δεν μας βοηθάει να ξεχωρίσουμε τα χρώματα, όταν είναι καλοκαίρι κι ο ήλιος είναι εντελώς από πάνω μας, όταν το υπάρχον φως μπερδεύει τις σκιές και τα χρώματα, όταν θέλουμε τη μέγιστη δυνατή μετουσίωση της ορατής πραγματικότητας. Στο Α.Μ. φωτογραφίζουμε το φως.

Πότε επιλέγουμε την έγχρωμη φωτογράφηση;

Όταν τα χρώματα είναι πολύ όμορφα, αντίθετα, αρμονικά, πολύ πρωί, απόγευμα, ανατολή, δύση, ιδιαίτερες ατμοσφαιρικές συνθήκες,  βράδυ με τεχνητούς φωτισμούς και πολλά χρώματα, στις φωτογραφίες ντοκουμέντου, δείγματα προϊόντων, πίνακες κλπ. Στο έγχρωμο φωτογραφίζουμε το χρώμα!

Για το τέλος, έχω να πω ότι προτιμώ εξ αρχής να οραματίζομαι και να φωτογραφίζω με ασπρόμαυρη ρύθμιση. Όταν απαλλαγώ από το χρώμα που βλέπω, απολαμβάνω το θαύμα και το μεγαλείο του φωτός που μου αποκαλύπτεται πλουσιοπάροχα και αισθάνομαι υπέροχα.

 

Γιάννης Γλυνός